Ses Olayları Konu Anlatımı

Ses olayları, Türkçede sözcüklerin ses yapısında ortaya çıkan düzenli hareketleri inceleyen ana başlıktır.

Bir sözcük sözlükteki yalın biçimiyle dururken hiçbir değişme göstermeyebilir; fakat ek aldığında, başka bir sözcükle birleştiğinde veya cümle içinde kendisinden sonra gelen kelimeyle yan yana söylendiğinde ses düzeni değişebilir.

Bu değişimin adı, olan bitenin türüne göre verilir.

Bir ses ortadan kalkıyorsa düşme, sözcükte önceden bulunmayan bir ses ortaya çıkıyorsa türeme, bir ses başka bir sese dönüyorsa değişme, iki kelime arasında yazıya yansımayan bir söyleyiş bağı kuruluyorsa ulama söz konusudur.

Bu yüzden ses olaylarını öğrenmek, yalnızca terim ezberlemek değil, sözcüğün önceki ve sonraki biçimini karşılaştırmayı öğrenmektir.

KPSS’de ses olaylarını okurken ölçü, verilen sözcükte gerçekten gerçekleşen ses hareketidir.

Aday günlük söyleyişte duyduğu kısaltmalara göre değil, soruda yazılmış kelimeye ve bu kelimenin kök, ek veya yanındaki sözcükle kurduğu ilişkiye göre karar verir.

Önce sözcük belirlenir; sonra yalın biçim ya da kök ile ekli, birleşmiş veya cümlede kullanılmış biçim karşılaştırılır.

Karşılaştırmada bir ünlü ya da ünsüz kaybolmuşsa düşme, yeni bir ses ortaya çıkmışsa türeme, ses başka bir sese dönmüşse değişme veya yumuşama, ekin başındaki ses sertleşmişse benzeşme, iki kelime yalnız söyleyişte bağlanmışsa ulama adı verilir.

Böylece soru kökü hangi terimi isterse istesin, karar soyut bir sınıflandırmadan değil, sözcüğün içindeki somut değişiklikten çıkar.

Ünlülerle ilgili olaylarda temel hareketler düşme, daralma, türeme ve bazı anlatımlarda değişim başlıklarıdır.

Ünlü düşmesinde sözcükte bulunan bir ünlü, özellikle ek alma veya birleşme sırasında kaybolur.

Ünlü daralmasında geniş ünlü, şimdiki zaman eki gibi bir ekin etkisiyle dar ünlüye yönelir.

Ünlü türemesinde sözcükte bulunmayan bir ünlü, küçültme ya da pekiştirme benzeri yapılarda araya girer.

Ünlü değişimi ise daha sınırlı örneklerde bir ünlünün başka bir ünlüye yönelmesiyle açıklanır.

Bunların tamamında ilk adım aynıdır: Sözcüğün yalın biçimiyle ek almış veya kurulmuş biçimi yan yana getirilir, sonra ünlünün düşüp düşmediği, daralıp daralmadığı, türeyip türemediği kontrol edilir.

Ünsüzlerle ilgili olaylarda ise en sık sınanan alan ünsüz yumuşaması ve ünsüz sertleşmesidir.

Yumuşamada p, ç, t, k gibi sert son sesler ünlüyle başlayan ek karşısında daha yumuşak karşılıklarına dönebilir.

Sertleşmede ise sert ünsüzle biten sözcüğe gelen ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşir.

Birinde kökün ya da gövdenin son sesi değişir, diğerinde ekin ilk sesi değişir.

Bu fark sınav tuzağının merkezindedir.

Aday yalnızca “sert ünsüz gördüm” diye karar verirse yanılır; değişimin sözcük tarafında mı, ek tarafında mı olduğuna bakmalıdır.

Ünsüz türemesi ve ünsüz düşmesi de aynı karşılaştırma mantığıyla çözülür: yeni bir ünsüz mü eklenmiş, yoksa var olan ünsüz mü silinmiştir?

Ses olaylarında koşul bilgisi çok önemlidir.

Yumuşama için çoğunlukla sert son ses ve ünlüyle başlayan ek aranır; sertleşme için sözcüğün sert ünsüzle bitmesi ve ekin ünsüzle başlaması gerekir; daralma için çoğu kez ünlüyle biten fiil ile şimdiki zaman eki birlikte düşünülür; düşme için sözcüğün orta hecesindeki ünlü veya bazı ünsüzleri eklenme sürecinde kaybetmesi incelenir.

Bu koşullar, adayın seçenekleri elemesini sağlar.

Koşul yoksa olay adı da kolayca kurulamaz.

Örneğin yalnızca son harfin k olması yumuşama demek değildir; arkasından gelen ekin niteliği ve yeni biçimde gerçekten k sesinin değişip değişmediği belirleyicidir.

İstisna ve sınır durumları da sınavın sevdiği alandır.

Her p, ç, t, k ile biten sözcük yumuşamaz; tek heceli birçok sözcük son sesini koruyabilir.

Her iki ünlünün yan yana gelmesi de otomatik olarak kaynaştırma veya türeme demek değildir; aradaki sesin kökten mi geldiği, ekten mi geldiği, yoksa sonradan mı belirdiği ayırt edilmelidir.

Ulama ise yazıda gösterilen bir değişiklik değildir; ünsüzle biten bir kelimenin ardından ünlüyle başlayan kelime geldiğinde, söyleyişte iki kelime bağlanmış gibi okunabilir.

Bu nedenle ulama, yazılı biçimde harf eklenmesi veya harf düşmesi gibi değerlendirilmez.

Ses olaylarını çözme prosedürü kısa ama disiplinlidir.

Önce sözcüğün kökü veya yalın biçimi bulunur.

Sonra aldığı ek, kurduğu birleşik yapı ya da cümledeki yanındaki kelime belirlenir.

Üçüncü adımda önceki biçimle yeni biçim karşılaştırılır.

Dördüncü adımda değişimin türü adlandırılır: eksilme düşme, fazlalık türeme, sertten yumuşağa dönüşme yumuşama, ek başında sertleşme benzeşme, söyleyişte bağlanma ulama olarak okunur.

Son adımda varsa istisna bilgisi uygulanır.

Bu sıra, özellikle bir sözcükte iki ses olayı birlikte bulunduğunda adayın dağılmasını önler.

Karşılaştırma bakımından yumuşama ile sertleşme, düşme ile türeme, daralma ile ünlü değişimi birbirine en yakın görünen çiftlerdir.

Yumuşamada kökün sonunda “kitap-kitabı” türü bir dönüşme aranır; sertleşmede “kitapta” gibi ekin başındaki ses sertleşir.

Düşmede “ağız-ağzı” türü eksilme vardır; türemede “az-azıcık” türü fazlalık vardır.

Daralmada ise özellikle fiil kökü ile şimdiki zaman eki arasındaki ilişki incelenir.

Bunları aynı anda düşünmek yerine, her birinde “hangi ses neredeydi, şimdi ne oldu” sorusu sorulursa karışıklık azalır.

KPSS tuzakları çoğu zaman seçenek eleme üzerine kurulur.

Soruda bir sözcükte yumuşama, başka bir sözcükte sertleşme, bir başkasında düşme ve bir diğerinde türeme verilip “farklı olan” sorulabilir.

Bazen de sözcükte birden fazla olay vardır; aday ilk gördüğü olaya takılıp asıl sorulanı kaçırır.

ÖSYM doğrudan “ünlülerle ilgili olay” veya “ünsüzlerle ilgili olay” diye basit bir sınıflandırma sormaktan çok, sözcüğün içinde olayı yakalatır.

Bu yüzden sınav stratejisi, terimi ezberden söylemek değil, her seçeneği kök, ek, değişen ses ve olay adı sırasıyla çözmektir.

Bir başka önemli nokta, ses olayının yalnızca “yanlış yazılmış biçimi düzeltme” konusu olmadığıdır.

Yazım kurallarıyla bağlantısı güçlüdür, fakat sınavda asıl beklenen şey ses bilgisidir.

Örneğin sertleşme yazıda doğru ek biçimini seçtirebilir; yumuşama sözcüğün ekli biçimini doğru göstermeyi gerektirebilir; düşme ve türeme ise kökle yeni biçim arasındaki görünmeyen ilişkiyi fark ettirir.

Bu nedenle aday, her örnekte hem yazılı biçimi hem de ses değerini birlikte düşünmelidir.