Nesne Eksikliği Konu Anlatımı

Nesne eksikliği, cümlenin yüklemi tarafından beklenen etkilenen öğenin hiç verilmemesi, yanlış öğeyle karşılanması ya da ortaklaştırma yüzünden yalnız bazı yüklemleri tamamlamasıdır.

Nesne, öznenin yaptığı işten etkilenen varlığı gösterir.

Bu nedenle konuya başlamanın en sağlam yolu fiilin geçişli olup olmadığını ayırmaktır.

Geçişli fiil, yaptığı işi bir varlık üzerine yöneltir ve cümlede bu varlığı açık ya da bağlamdan anlaşılır biçimde ister.

Geçişsiz fiilde ise hareket çoğunlukla öznenin üzerinde kalır; böyle bir yüklem için nesne aramak yanlış teşhise götürür.

Sınavda nesne eksikliği soruları, yalnız “cümlede nesne var mı” sorusuyla çözülmez; yüklemin hangi nesneyi istediği ve bulunan nesnenin o yükleme gerçekten bağlanıp bağlanmadığı incelenir.

Nesnenin belirtili ve belirtisiz iki temel kullanımı vardır.

Belirtili nesne, belirtme durum ekiyle kurulur ve yükleme kimi ya da neyi soruları yöneltilerek bulunur.

Belirtisiz nesne yalın hâlde durur; yükleme kim ya da ne soruları sorulduğunda cevap verir.

Bu ayrım sadece adlandırma bilgisi değildir, eksikliği yakalama aracıdır.

Cümlede bir ad grubu bulunması onun nesne olduğu anlamına gelmez; ad grubu özne, tamlayıcı ya da başka bir öğe olabilir.

Aynı şekilde cümlede bir nesne bulunması, bütün yüklemlerin nesne ihtiyacının karşılandığını kanıtlamaz.

Özellikle birden fazla yüklem varsa her yüklemin nesneyle kurduğu ilişki ayrı ayrı sınanmalıdır.

Nesne eksikliği çoğu zaman sıralı, bağlı veya ortak öğeli yapılarda görünür.

Bir cümlede ilk yargı için kullanılan nesne ikinci yargıya da ortak sayılır; fakat ikinci yüklem aynı nesneyi kabul etmez ya da nesnenin farklı biçimde belirtilmesini ister.

Örneğin bir yüklem bir şeyi “okumak” gibi doğrudan etkilerken, yanındaki yüklem aynı varlıkla “yararlanmak”, “başvurmak” veya “inanmak” ilişkisi kuramaz; bunlar nesne değil başka tamamlayıcı isteyebilir.

Tersine, ilk yüklem nesnesiz kurulabilirken ikinci yüklem açık bir nesne bekleyebilir.

Cümle akıcı görünse de ikinci yükleme kimi, neyi, kim veya ne soruları sorulduğunda cevap yoksa eksiklik ortaya çıkar.

Bu başlığın yasal ya da biçimsel çerçevesi Türkçenin cümle öğeleri sistemidir: Yargıyı yüklem taşır, özne işi yapan ya da yargının bağlandığı unsurdur, nesne ise geçişli fiilin etkilediği öğedir.

Dolaylı tümleç ve zarf tümleci cümleyi başka açılardan tamamlar; nesne bunlarla karıştırılmamalıdır. “Kime, nerede, neden” gibi sorulara cevap veren öğeler nesne değil yer-yön ya da koşul ilişkisi kurar.

Bu yüzden nesne eksikliği teşhisinde önce doğru soru sorulur.

Yanlış soru, öğrenciyi cümlede var olan ama yüklemin nesne ihtiyacını karşılamayan bir öğeye götürür.

Düzeltme işlemi, eksik nesneyi rastgele eklemek değil yüklemin istediği anlamı tamamlamaktır.

Önce cümledeki yüklemler işaretlenir.

Sonra her yükleme ayrı ayrı kimi, neyi, kim ve ne soruları yöneltilir.

Cevap cümlede varsa bu cevabın ilgili yükleme bağlanıp bağlanmadığı denenir.

Ortak nesne yalnız ilk yükleme uyuyorsa ikinci yüklem için yeni nesne eklenir ya da cümle iki bağımsız yargı hâline getirilir.

Bazı durumlarda nesnenin belirtili hâle getirilmesi gerekir; bazı durumlarda ise belirtisiz kullanım daha doğal olur.

Düzeltme sonrası cümle anlamca tamamlanmalı, yüklemin istediği etkilenen varlık belirsiz kalmamalıdır.

Sınav tuzakları birkaç noktada yoğunlaşır.

Birincisi, cümlede herhangi bir nesne görülünce eksiklik yok sanılır.

Oysa ortak öğe, yüklemlerin hepsine aynı görevle bağlanmalıdır.

İkincisi, nesne eksikliği dolaylı tümleç eksikliğiyle karıştırılır; çünkü her ikisi de yüklemin tamamlanmamasıyla ilgilidir.

Ayırıcı ölçüt, işten etkilenen varlığı aramaktır.

Üçüncüsü, edilgen cümlelerde sözde özne nesne sanılabilir; edilgen yapıda nesne görevindeki öğe özne konumuna geçtiği için ayrıca nesne aramak çoğu zaman yanlıştır.

Dördüncüsü, “onu, bunu, kendisini” gibi zamirlerin varlığı öğrenciyi yanıltabilir; zamirin hangi yükleme döndüğü açık değilse cümlede anlam belirsizliği de doğabilir.

Nesne eksikliği, yalnız cümleyi daha süslü veya ayrıntılı yapma meselesi değildir; yüklemin zorunlu tamamlayıcısını verme meselesidir.

Geçişli bir fiil, etki alanını göstermeden bırakıldığında okur anlamı tahmin edebilir fakat dil bilgisel yapı tamamlanmış olmaz.

Bu yüzden çözümde sezgisel anlamla yetinmek yerine yüklem merkezli denetim yapılmalıdır.

Her yüklem için “bu iş kimi ya da neyi etkiliyor” sorusu cevapsız kalmıyorsa nesne yönünden sorun yoktur.

Cevap yalnız zihinden tamamlanıyor, cümlenin içinde açık ya da doğru bağlanmış biçimde bulunmuyorsa anlatım bozukluğu nesne eksikliğidir.

Nesne eksikliğinin tek yüklemli cümlelerdeki görünümü daha sade fakat daha aldatıcıdır.

Bazı cümlelerde yüklem geçişlidir ve nesne bekler, ancak anlatıcı nesneyi önceki bağlama bıraktığını sanır.

Öğretici metinlerde veya sınav cümlelerinde bağlam çoğu zaman seçenekten bağımsız değerlendirilir; bu yüzden cümle kendi içinde tamamlanmalıdır. “Anlattı, açıkladı, değerlendirdi, seçti, izledi, önerdi” gibi fiiller genellikle bir şeyi ya da birini etkiler.

Bu fiillerle kurulan cümlede etkilenen varlık verilmemişse okur yüklemin yöneldiği alanı tahmin etmek zorunda kalır.

Tahmin edilebilirlik, dil bilgisel tamamlanmışlıkla aynı şey değildir.

Bir başka önemli nokta, fiilimsi gruplarının nesne ihtiyacıdır.

Cümlede ana yüklem tam görünse bile isim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiil grubu kendi içinde geçişli bir fiil anlamı taşıyabilir.

Bu gruptaki fiilimsinin beklediği nesne eksikse anlatım bozukluğu ana yüklemde değil, yan yapıda aranmalıdır.

Örneğin “inceleyerek karar verdi” gibi bir yapı, neyin incelendiğini bağlama göre açıkça göstermiyorsa eksik kalabilir.

Ancak her fiilimsi nesne istemez; geçişsiz anlamlı bir fiilimside nesne aramak yine yanlış olur.

Bu yüzden analiz yalnız çekimli yüklemle sınırlı tutulmamalı, cümlede yargı değeri taşıyan fiilimsi öbekleri de denetlenmelidir.

Nesne eksikliğinde doğru düzeltme bazen zamirle, bazen ad grubuyla yapılır.

Zamir kullanılıyorsa gönderimi açık olmalıdır; “onu” eklendiğinde hangi varlığın kastedildiği belirsizleşiyorsa sorun tam çözülmüş sayılmaz.

Ad grubu kullanılıyorsa yüklemin istediği belirtme durumuna dikkat edilir.

Belirtili nesne belirli ve tanınan bir varlığı gösterirken belirtisiz nesne daha genel bir tür veya miktar bildirir.

Düzeltmede bu anlam farkı korunmalıdır.

Sırf nesne olsun diye her yere belirtme eki eklemek cümleyi doğal kılmaz; yüklemin ve bağlamın istediği nesne türü seçilmelidir.

Karşılaştırmalı düşünmek de konuyu sağlamlaştırır.

Özne eksikliğinde yapan veya yargının bağlandığı unsur eksiktir; nesne eksikliğinde yapılan işten etkilenen unsur eksiktir.

Dolaylı tümleç eksikliğinde eylemin yöneldiği veya bulunduğu yer eksiktir; zarf tümleci eksikliğinde eylemin koşulu veya tarzı eksiktir.

Nesne eksikliğini bu başlıklardan ayıran şey, geçişli fiilin etki alanını göstermesidir.