Pekiştirmeler Konu Anlatımı

Pekiştirme, Türkçede bir niteliği olağan derecesinden daha kuvvetli duyurmanın yollarından biridir.

Bir şeyin yalnızca mavi, sağlam, düz veya çevrili olduğunu söylemekle yetinmeyip bu niteliğin belirginliğini artırmak istediğimizde pekiştirmeli biçimler devreye girer.

Bu yapılarda sözcüğün temel nitelik alanı korunur; değişen şey, o niteliğin algılanma şiddetidir.

Bu yüzden pekiştirme, sözcüğün anlamını bütünüyle başka bir alana taşıyan mecazdan ve iki sözcüğün birlikte yeni bir söyleyiş kurduğu ikilemeden ayrı düşünülmelidir.

Kaynak bölümde öne çıkan yapı, sözcüğün ilk ünlüsüne kadar olan parçasına uygun bir pekiştirme sesi eklenmesiyle kurulur.

Türkçede bu görevle en çok m, p, r ve s sesleri anılır.

Mavi sözcüğünde ilk ses parçası ma biçiminde ayrılabilir; dilin kabul ettiği pekiştirmeli kullanım masmavi olur.

Sağlam için sapasağlam, çevre için çepeçevre, düz için dümdüz gibi örneklerde de aynı genel mantık vardır.

Burada eklenen bölüm bağımsız bir ek gibi anlam taşımaz; sözcüğe derece, vurgu ve canlılık kazandırır.

Pekiştirmelerin bir kısmı ses olayı sorularıyla da ilişkilidir.

Özellikle p sesiyle kurulan bazı biçimlerde telaffuzu kolaylaştıran bir ünlü ortaya çıkar.

Sapasağlam, çepeçevre, düpedüz ve güpegündüz örneklerinde p'den sonra görülen ünlü, sözcüğün akıcı söylenmesini sağlar.

Bu yönüyle konu yalnızca anlam bilgisinin değil, ses bilgisinin de sınırına yaklaşır.

Bir soru ses olayı soruyorsa bu araya giren ünlüyü fark etmek gerekir; bir soru anlam işlevini soruyorsa niteliğin yoğunlaştırıldığını görmek yeterlidir.

Pekiştirme sayılan her biçimde koşul, temel sözcüğün tanınabilir kalmasıdır.

Sözcük kendi anlam çekirdeğini kaybetmeden daha güçlü bir derece kazanıyorsa pekiştirme vardır.

Masmavi denildiğinde mavilik yok olmaz; aksine gözde daha yoğun bir mavi izlenimi doğar.

Sapasağlam denildiğinde sağlamlık başka bir kavrama dönüşmez; daha güvenilir, daha dayanıklı, daha eksiksiz bir sağlamlık anlatılır.

Bu nedenle pekiştirme, anlam değişiminden çok anlam yoğunlaşmasıdır.

Bu konunun istisna gibi görünen tarafı, her sözcüğe rastgele m, p, r, s seslerinden birini ekleyerek doğru biçim kurulamamasıdır.

Dilin yerleşmiş kullanımı belirleyicidir.

Bir sözcük için kulağa gelen birçok olasılık üretilebilir; fakat kullanılmayan biçimler doğru kabul edilmez.

Bu yüzden pekiştirmede yalnızca mekanik kuralı bilmek yetmez, yaygın biçimleri de tanımak gerekir.

Kaynakta aynı sözcük için farklı seslerle denemeler yapılması, sonunda dilde yerleşmiş olanın seçildiğini gösterir.

Pekiştirme, ikileme ile özellikle karıştırılabilir.

Tertemiz bir pekiştirme iken temiz temiz bir ikilemedir.

Birincisinde tek sözcüğün biçimi değişerek nitelik güçlenir; ikincisinde iki sözcük yan yana gelerek anlatıma süreklilik, tarz veya vurgu katar.

Büsbütün, kapkara, sapsarı gibi örneklerde yapı tek bir pekiştirmeli sözcük olarak işler.

Yavaş yavaş, uzun uzun, iri iri gibi kullanımlarda ise ikileme mantığı öne çıkar.

Soru kökü bu ayrımı özellikle yoklayabilir.

Çözüm işleminde önce sözcüğün yalın hâli bulunmalıdır.

Ardından baştaki parçanın kökten mi geldiği, yoksa pekiştirme amacıyla mı eklendiği sorulur.

Son olarak cümlede yoğunlaşan özelliğe bakılır.

Eğer kullanım bir nesneyi adlandırmıyor, bir eylem çekimi kurmuyor, bir deyim gibi kalıplaşmış durum anlamı taşımıyor; yalnızca niteliği daha keskin gösteriyorsa pekiştirme yorumu güçlenir.

Böyle bakıldığında pekiştirmeler ezberlenecek tuhaf biçimler değil, Türkçenin vurguyu ses ve biçim yoluyla görünür kılan düzenli anlatım araçlarıdır.

Pekiştirmeler yazım açısından da dikkat ister.

Bazı öğrenciler pekiştirme parçasını ayrı yazma eğilimindedir; oysa yerleşmiş pekiştirmeli sıfatlar çoğunlukla bitişik kullanılır.

Bu bitişiklik, yapının tek bir sözcük gibi algılanmasını sağlar.

Sapasağlam bir kapı, masmavi bir gökyüzü, çepeçevre kuşatılmış bir alan dendiğinde pekiştirmeli biçim nitelediği adı doğrudan etkiler.

Ayrı yazılan ve iki bağımsız sözcük gibi çalışan kullanımlar ise başka yapılara yaklaşabilir.

Bu nedenle yazım, anlam ve biçim birlikte değerlendirilmelidir.

Pekiştirme yalnızca renk ve fiziksel niteliklerle sınırlı değildir.

Dil, ölçülebilen ya da sezilebilen pek çok özelliği yoğunlaştırabilir.

Kapkara bir düşünce, tertemiz bir sayfa, büsbütün değişmiş bir durum, apaçık bir gerçek gibi kullanımlarda da güçlendirme vardır.

Bazıları somut varlığı niteler, bazıları soyut bir durumu daha keskin gösterir.

Bu çeşitlilik, pekiştirmenin sadece ses bilgisi örneği olmadığını, anlamı yöneten bir anlatım tercihi olduğunu gösterir.

Soru çözerken pekiştirme parçasının her zaman aynı biçimde görünmeyeceği unutulmamalıdır.

Bazı örneklerde ilk hece aynen tekrarlanır gibi algılanır, bazılarında araya p, m, r veya s seslerinden biri girer, bazılarında da söyleyişi kolaylaştıran ünlü bulunur.

Ayrıca tamamen farklılaşmış gibi duran bazı sözcükler geleneksel kullanımla pekiştirme değeri kazanmıştır.

Bu nedenle aday yalnızca tek bir formül beklerse seçeneklerdeki doğru örneği kaçırabilir.

En güvenilir ölçüt, sözcüğün bildirdiği niteliğin artırılıp artırılmadığıdır.

Pekiştirme ile derecelendirme sözcükleri de karıştırılabilir.

Çok mavi, oldukça sağlam, pek düz gibi kullanımlar ayrı sözcüklerle derece bildirir.

Masmavi, sapasağlam, dümdüz gibi kullanımlarda ise derece, sözcüğün kendi biçimi içinde kurulmuştur.

İki kullanım da anlamı güçlendirebilir; fakat yapısal olarak aynı değildir.

Bir soru biçimsel pekiştirmeyi soruyorsa derece zarfı bulunan seçenekler çeldirici olabilir.

Bir soru anlam işlevini soruyorsa her ikisi de güçlendirme yönünden karşılaştırılabilir.

Bu başlıkta en sağlıklı sonuç, üç aşamalı okumayla elde edilir.

Önce sözcüğün yalın biçimi zihinde kurulur.

Sonra başta görülen ses veya hece parçasının bu yalın biçime nasıl bağlandığı incelenir.

Son aşamada cümlede hangi niteliğin daha güçlü gösterildiği belirlenir.

Eğer bu üç unsur birlikte çalışıyorsa pekiştirme vardır.

Böyle bir okuma, hem ses olayı sorularında ünlü türemesini fark etmeyi hem de anlam sorularında yoğunlaştırma işlevini doğru yorumlamayı sağlar.

Pekiştirme, anlatımın ölçüsünü de değiştirir.

Sıradan bir niteleme nesnel bilgi vermeye yeterken pekiştirmeli kullanım konuşanın vurgusunu ve izlenimini cümleye taşır.

Bu nedenle metinde pekiştirme görüldüğünde yalnızca sözcük yapısı değil, anlatıcının niteliği nasıl öne çıkardığı da okunmalıdır.

Bir varlığın çok belirgin biçimde çevrildiği, bir rengin göz alıcı yoğunlukta olduğu ya da bir durumun tamamen açık olduğu anlatılıyorsa pekiştirme metnin anlam tonuna katkı yapar.