Kalıplaşmamış Söz Öbekleri Konu Anlatımı

Kalıplaşmamış söz öbeği, sözcüklerin bir metin içinde yazar tarafından özgün biçimde bir araya getirilmesiyle oluşan ve anlamını o bağlamdan alan söz grubudur.

Bu yapı dilde herkesin aynı hazır anlamla bildiği bir deyim ya da atasözü değildir.

Okur, öbeği daha önce hiç duymamış olabilir; buna rağmen cümle, paragraf ve anlatılan durum doğru okunursa öbeğin neyi karşıladığı anlaşılabilir.

Kaynak anlatımın merkezindeki düşünce de budur: anlamı veren, yalnızca öbeğin kendisi değil, metnin ona yüklediği görevdir.

Kalıplaşmış söz gruplarında anlam önceden yerleşmiştir.

Deyim, atasözü ve ikilemeler ortak kullanımda belli bir biçim kazanır.

Kalıplaşmamış söz öbeklerinde ise böyle bir hazır karşılık aranmaz.

Bir yazar iki kelimeyi alışılmadık biçimde yan yana getirerek bir duygu, görüntü, tutum veya düşünce ilişkisi kurabilir.

Bu ilişki o metin için geçerlidir.

Aynı kelimeler başka bir metinde farklı bir etki doğurabilir veya hiçbir özel anlam taşımayabilir.

Bu konunun ayırt edici koşulu bağlam bağımlılığıdır.

Altı çizili söz tek başına okunduğunda zihinde bazı çağrışımlar uyandırabilir; fakat doğru anlam, bu çağrışımların metinle sınanmasıyla bulunur.

Kaynak bölüm, böyle sorularda önce söz öbeğini fark edip ardından metni okumak gerektiğini belirtir.

Çünkü yazarın o öbeğe yüklediği anlam, cümledeki olay örgüsü, duygu yönü, karşıtlıklar ve paragrafın ana düşüncesi içinde belirginleşir.

Kalıplaşmamış söz öbekleri deyimlerle özellikle karıştırılır.

Eğer bir söz grubu dilde önceden bilinen bir kalıp anlamıyla kullanılıyorsa deyimdir.

Avazı çıktığı kadar ifadesi yüksek sesle bağırma çağrışımıyla yerleşik bir kalıba yaklaşır.

Fakat yazar bu kalıbı beklenmedik bir eylemle birleştirip yeni bir anlam ilişkisi kurduğunda, artık metnin yarattığı özgün kullanım öne çıkabilir.

Bu durumda soru, sözlüğe kayıtlı deyimi değil, metindeki özel anlamı yoklar.

Atasözleriyle fark da açıktır.

Atasözü genel bir deneyim, öğüt veya yargı bildirir.

Kalıplaşmamış söz öbeği ise çoğu zaman bir metinde tekil bir anlatım işlevi üstlenir.

Bir kişi, olay, manzara, sanat anlayışı, duygu hâli veya düşünce tarzı bu öbekle somutlaştırılabilir.

Söz, genel yaşam kuralı vermek zorunda değildir.

Onun görevi, metindeki anlamı daha yoğun, çarpıcı veya yaratıcı biçimde taşımaktır.

Çözüm süreci dikkatli yürütülmelidir.

Önce altı çizili öbek okunur ve akla gelen ilk çağrışımlar not edilir.

Sonra bu çağrışımların metindeki cümleyle uyuşup uyuşmadığı kontrol edilir.

Ardından paragrafın genel yönü okunur; yazar olumlu mu, eleştirel mi, şaşkın mı, hayran mı, karşılaştırmalı mı konuşuyor?

Öbeğin görevi bu tutum içinde belirlenir.

Son aşamada seçenekler, metindeki anlamı tam karşılayan ifade bulunana kadar elenir.

Bu soru tipinin önemli tuzağı, yalnızca kelime benzerliğine güvenmektir.

Seçeneklerden biri altı çizili öbekteki bir kelimenin çağrıştırdığı alanı tekrar edebilir; fakat metnin verdiği anlamı karşılamıyorsa yanlıştır.

Örneğin renk, ses, koro, sessizlik, ağırlık, boşluk gibi kelimeler somut alanlardan gelebilir; yazar bunları düşünce, duygu veya sanat etkisi için kullanmış olabilir.

Bu yüzden seçenek, kelime düzeyinde değil anlam ilişkisi düzeyinde doğrulanmalıdır.

Bir başka tuzak, kalıplaşmamış öbeği mutlaka mecaz sanmaktır.

Bu öbekler çoğu kez mecazlıdır, çünkü alışılmış dışı bir ilişki kurarlar; ancak her zaman tamamen gerçek anlam dışına çıkmaları gerekmez.

Bazen kelimeler gerçek anlamlarını korur, fakat yan yana gelişleri metne özel bir vurgu üretir.

Önemli olan, öbeğin önceden ezberlenmiş bir karşılıkla değil, bağlamdaki işlevle açıklanmasıdır.

Kalıplaşmamış söz öbekleri öğrencinin dil sezgisini ölçer.

İnsan daha önce hiç duymadığı bir cümleyi ana dili sayesinde anlayabilir; bu konu da aynı yetiyi sınar.

Sözcüklerin tek tek anlamını bilmek başlangıçtır, fakat yeterli değildir.

Doğru cevap, metnin öbeğe verdiği özel değeri yakalayan cevaptır.

Bu nedenle en sağlam yaklaşım, altı çizili ifadeyi kısa süre düşünmek, sonra mutlaka metne dönmek ve bütün seçenekleri bağlamla karşılaştırarak eleme yapmaktır.

Kalıplaşmamış söz öbeklerinde yaratıcılık, anlamın rastgele olduğu anlamına gelmez.

Yazar kelimeleri alışılmadık biçimde bir araya getirirken metnin bütününe hizmet eden bir ilişki kurar.

Okurun görevi bu ilişkiyi yakalamaktır.

Öbek garip, yeni veya çarpıcı görünebilir; fakat doğru anlam metinde dayanak bulmalıdır.

Metinden kopuk, yalnızca kişisel çağrışıma dayanan yorumlar bu yüzden güvenilir değildir.

Bu başlıkta işlem sırası önemlidir.

Altı çizili öbek ilk okunduğunda kısa bir ön anlam oluşabilir.

Bu ön anlam, seçeneklere koşmak için değil, metni daha dikkatli okumak için kullanılır.

Sonra öbeğin geçtiği cümle okunur; cümlede neden sonuç, karşıtlık, benzetme, eleştiri veya açıklama ilişkisi var mı diye bakılır.

Ardından önceki ve sonraki cümleler incelenir.

Çünkü yazar bazen öbeğin anlamını hemen önce kurar, bazen hemen sonra açıklar.

Kalıplaşmamış öbekler, paragrafın anlatım tekniğiyle de bağlantılı olabilir.

Yazar soyut bir düşünceyi somutlaştırmak isteyebilir.

Bir sanatçının üslubunu renk, ses, ağırlık veya hareket sözcükleriyle anlatabilir.

Bir toplumsal durumu fiziksel bir görüntüye dönüştürebilir.

Bu durumda öbek, yalnızca söz sanatını göstermekle kalmaz; paragrafın ana düşüncesini taşıyan yoğun bir merkez hâline gelir.

Seçenek, bu merkezin metne kattığı anlamı yakalamalıdır.

Deyim tuzağı özellikle önemlidir.

Bazen altı çizili ifade, bilinen bir deyimin parçası gibi başlar; fakat yazar onu beklenmedik bir bağlama taşır.

Böyle durumlarda öğrencinin aklına gelen hazır anlam sınırlı kalabilir.

Eğer metin, bu hazır anlamı değiştiriyor veya tersyüz ediyorsa doğru cevap sözlük karşılığı değil, bağlamdaki yeni işlevdir.

Yerleşik kalıbı tanımak yararlıdır; fakat son karar metne göre verilmelidir.

Seçenek elemede güçlü yöntem, her seçeneği metindeki somut dayanakla sınamaktır.

Seçenek öbeğin yalnızca bir kelimesine tutunuyorsa zayıftır.

Seçenek metnin genel havasına uysa bile altı çizili öbeğin özel işlevini karşılamıyorsa yine eksiktir.

Doğru seçenek, hem öbeğin çağrışımını hem de cümlenin anlam yönünü bir arada verir.

Bu nedenle beş seçeneğin tamamını okumak, özellikle yakın çeldiricilerde gereklidir.

Kalıplaşmamış söz öbekleri öğrencinin ön bilgiden çok okuma esnekliğini ölçer.