Yüklemlerine Göre Cümleler Konu Anlatımı

Yüklemlerine göre cümleler, cümlenin taşıdığı yargının hangi türden bir yüklemle kurulduğunu gösterir.

Türkçede cümle, yüklem etrafında anlam kazandığı için bu sınıflandırmada ilk yapılacak iş yüklemi bulmaktır.

Yüklem çekimli bir fiilse cümle fiil cümlesidir; yüklem isim, sıfat, zamir, zarf, edat grubu ya da başka bir isim soylu söz öbeği olup ek fiille yargı bildiriyorsa cümle isim cümlesidir. “Öğrenci soruyu çözdü” cümlesinde yüklem “çözdü” çekimli fiilidir, bu nedenle cümle fiil cümlesidir. “Öğrenci çok sakindi” cümlesinde yüklem “sakindi” sözüyle kurulmuştur; kök bakımından isim soylu bir nitelik ek fiille yargıya dönüştüğü için cümle isim cümlesidir.

Sınıflandırma, cümlenin uzunluğuna, ögelerinin sayısına ya da anlatılan olayın canlılığına göre değil, yüklemin türüne göre yapılır.

Fiil cümlesinin temel ölçütü, yüklemin kip ve kişi almış bir fiil olmasıdır.

Fiiller iş, oluş, hareket ya da durum bildirebilir; fakat sınav çözümünde bu anlam ayrıntısından önce çekim değeri aranır. “Bekliyorum, yazacağız, susmuş, anlaşılacak” biçimleri çekimli fiil oldukları için yüklem olduklarında fiil cümlesi kurar.

Birleşik zamanlı çekimler de bu sınıfa girer; “okumuştum” veya “gelmeliydi” gibi yüklemler fiil tabanlıdır.

Ek fiil yardımıyla birleşik çekim alan fiiller, isim cümlesine dönüşmez. “Gelecekti” cümlesinde “gel-” fiil kökü üzerine gelecek zaman ve ek fiil işleviyle birleşik zaman kurulur; yüklem yine fiildir.

Bu ayrıntı önemlidir, çünkü bazı adaylar ek fiil gördüğü her yüklemi isim cümlesi sayma eğilimindedir.

Oysa ek fiil, fiil çekiminde zaman anlamını genişletebilir; kelimenin temel türünü tek başına değiştirmez.

İsim cümlesinde yüklem, isim soylu bir unsurun yargı kazanmasıyla oluşur.

İsimler, sıfatlar, zamirler, zarflar, sayı adları ve çeşitli söz grupları ek fiil ekleriyle ya da kimi zaman ek fiilin düşmüş biçimiyle yüklem olabilir. “Bugün hava serin” cümlesinde yüklem “serin”dir; ek fiil açıkça görünmese de geniş zaman anlamı vardır. “Cevap buradaymış” cümlesinde “burada” zarf kökenli bir sözcük ek fiille yüklem olmuştur. “Asıl sorun zaman kaybıydı” cümlesinde yüklem bir isim tamlamasıdır. “Sınıfta üç kişi var” ve “Bu konuda itiraz yok” cümleleri de isim cümlesidir; çünkü “var” ve “yok” fiil değil, isim soylu yüklem değeri taşır.

Bu başlıkta adayın kelimenin cümledeki görevini görmesi gerekir: isim soylu bir söz yargıyı taşıyorsa artık yüklemdir ve cümle isim cümlesi olarak adlandırılır.

Eylemsiler en sık karışıklık çıkaran yapılardandır.

Eylemsi, fiilden türemiş olsa da çekimli fiil değildir; cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılabilir. “Erken kalkmak sağlıklıdır” cümlesinde “kalkmak” fiilimsi olsa da yüklem değildir; yüklem “sağlıklıdır” isim soylu bir sözdür, cümle isim cümlesidir. “Erken kalkmak istiyorum” cümlesinde yüklem “istiyorum” çekimli fiilidir; cümle fiil cümlesidir. “Bitirdiği belliydi” cümlesinde “bitirdiği” fiilimsi grubudur, yüklem “belliydi” olduğu için isim cümlesi kurulur.

KPSS’de sorular çoğu zaman fiilimsi bulunan cümleyi fiil cümlesi sanma alışkanlığını ölçer.

Doğru yöntem, fiil kökenli her sözcüğü değil, yalnızca yargıyı bitiren çekimli unsuru yüklem saymaktır.

Yüklemin söz grubu olması da sınıflandırmayı değiştirmez; ölçüt yine o grubun türüdür. “Bu karar herkese göre adildir” cümlesinde yüklem “adildir” olduğu için isim cümlesidir. “O, bu işin en deneyimli kişisiydi” cümlesinde yüklem isim tamlamasıdır. “Çocuklar bahçede oyun oynadı” cümlesinde ise “oyun oynadı” birleşik fiil değerinde yüklem olarak düşünüldüğünde fiil cümlesi ortaya çıkar.

Bazı ad-eylemli veya sıfat-fiilli gruplar yüklemden önce geniş bir özne ya da nesne kurabilir; bu durum cümlenin yüklem türünü etkilemez. “Soruları dikkatle çözen öğrenci başarılıydı” cümlesinde “çözen” sözcüğü sıfat-fiildir, yüklem “başarılıydı”dır.

Bu nedenle cümle isim cümlesidir.

Sınavda yüklem sonda değilse önce yüklemi doğru sınırlandırmak, sonra türüne bakmak gerekir.

Olumsuzluk ve soru biçimi de sınıflandırmada yanıltıcı olabilir. “Gelmedi” fiil cümlesidir; çünkü olumsuzluk eki fiile gelmiştir. “Hazır değil” isim cümlesidir; çünkü “değil” isim soylu yüklemin olumsuzluğunu kurar. “Sen misin?” gibi yapılarda soru parçacığı yüklemin soru biçimini verir; yüklem isim değerinde olduğu için cümle isim cümlesidir. “Okudun mu?” ise çekimli fiil yüklemli bir fiil cümlesidir.

Adayın “mi” soru edatını gördüğünde sınıflandırmayı ona göre değil, onun bağlandığı yükleme göre yapması gerekir.

Aynı şekilde “değil” sözcüğü fiil cümlelerinde de yardımcı unsur gibi kullanılabilir, fakat asıl karar yine yüklemin çekimli fiil mi isim soylu yargı mı olduğuna bağlıdır.

Bu konudaki işlem sırası sade tutulmalıdır: yüklemi bul, yüklemin çekimli fiil olup olmadığını denetle, fiilimsi ve yardımcı unsurları yüklemle karıştırma, ek fiilin işlevini ayır. “Sınavdan sonra en büyük isteği dinlenmekti” cümlesinde yüklem “dinlenmekti” görünür; “dinlenmek” ad-eylem olduğu için ek fiille isim yüklemi kurar ve cümle isim cümlesidir. “Sınavdan sonra dinlenecekti” cümlesinde yüklem çekimli fiildir ve fiil cümlesidir.

Bu iki örnek anlamca yakın olsa da yapı bakımından farklıdır.

KPSS’nin ölçtüğü nokta da çoğu zaman bu biçimsel ayrımdır: bir cümlenin hareket anlatması onu fiil cümlesi yapmaz; yüklemdeki yargının fiil çekimiyle kurulması gerekir.

Aynı biçimde bir cümlenin sakin bir durum anlatması da tek başına isim cümlesi sayılmasına yetmez; yüklemin isim soylu olması gerekir.

Bu konuda yüklemin tamamını görmek de önemlidir. “Pişman oldu”, “yardım etti”, “terk etti” gibi birleşik fiillerde yargı iki sözcükle kurulabilir; ancak cümle yine fiil cümlesidir. “Bu sonuç herkesi memnun etti” örneğinde “memnun etti” yüklemi bir bütün olarak fiil değerindedir.

Buna karşılık “Herkes sonuçtan memnundu” cümlesinde yüklem “memnundu” isim soyludur ve isim cümlesi oluşturur.

Anlam yakınlığı sınıflandırmayı değiştirmez.

İki cümlede de memnuniyet anlatılır; birinde bu anlam fiil yüklemiyle, diğerinde isim yüklemiyle kurulmuştur.

KPSS seçeneklerinde bu tür yakın anlamlı cümleler yan yana verildiğinde, adayın anlamdan çok yüklemin dil bilgisel biçimine dönmesi gerekir.

Yüklem türü belirlenirken cümledeki son sözcüğe körü körüne bağlanmak da hatalıdır.

Devrik cümlelerde yüklem sonda olmayabilir. “Ne kadar sessizdi dün akşam sokaklar” cümlesinde yüklem “sessizdi”dir ve isim cümlesi kurar; sondaki “sokaklar” özne değerindedir. “Koştu bahçeye doğru çocuk” cümlesinde yüklem “koştu” çekimli fiilidir.