Öznel ve Nesnel Anlatım Konu Anlatımı

Öznel ve nesnel anlatım, cümledeki yargının kanıtlanabilirlik durumuna göre ayrılır.

Kaynak derste nesnellik için özellikle ispatlanabilirlik ölçütü öne çıkarılır.

Bir cümlenin nesnel olması, herkesin o cümleyi beğenmesi veya cümlenin kesinlikle doğru olması demek değildir.

Nesnel cümle, doğruluğu ya da yanlışlığı denetlenebilen cümledir.

Öznel cümle ise söyleyenin kişisel beğenisini, yorumunu, duygusunu veya düşüncesini taşır.

Bu ayrım KPSS’de sık sorulur; çünkü seçenekler çoğu zaman bilgi ile yorum arasındaki ince çizgiyi karıştırır.

Nesnel anlatımda yargı kişiden kişiye değişen beğeniye dayanmaz.

Sayılabilen, ölçülebilen, gözlenebilen, belgelenebilen veya kaynakla doğrulanabilen bilgiler nesnel nitelik taşır.

Bir kitabın yayımlandığı yıl, bir şehrin nüfusu, bir tiyatro oyununun kaç perdeden oluştuğu, bir şiirde hece ölçüsünün kullanılıp kullanılmadığı, bir araştırmanın belirli bir sonuca ulaşması denetlenebilir yargılardır.

Bu bilgiler doğru da olabilir, yanlış da olabilir; önemli olan yanlışlığının bile gösterilebilmesidir. “Türkiye’nin başkenti İstanbul’dur” cümlesi yanlıştır, fakat nesneldir; çünkü doğruluğu denetlenebilir ve yanlışlığı kanıtlanabilir.

Öznel anlatımda ise cümlenin merkezinde kişisel değerlendirme bulunur.

Bir romanın çok etkileyici, bir filmin sıkıcı, bir şairin en başarılı dönemini yaşadığı, bir anlatımın büyüleyici olduğu veya bir eserin okura derin bir tat verdiği söylendiğinde yargı herkes için aynı biçimde kanıtlanamaz.

Bu tür cümlelerde konuşanın beğenisi, beklentisi ve bakış açısı devrededir. “Güzel”, “çirkin”, “başarılı”, “zayıf”, “etkileyici”, “sürükleyici”, “gereksiz”, “hoş”, “en güzel” gibi sözcükler çoğu zaman öznellik işaretidir.

Ancak tek tek sözcük ezberi yerine cümlenin ana yargısına bakmak gerekir.

Bazı cümlelerde hem nesnel bilgi hem öznel yorum birlikte bulunabilir. “Üç bölümden oluşan roman, akıcı anlatımıyla okuru hemen içine çeker” cümlesinde “üç bölümden oluşması” denetlenebilir bir bilgidir; “akıcı anlatımıyla okuru içine çekmesi” ise kişisel değerlendirme taşır.

Soru kökü cümlenin genel niteliğini soruyorsa baskın yargıya bakılır.

Eğer seçeneklerde cümlenin hangi bölümünün öznel veya nesnel olduğu soruluyorsa parçalar ayrı ayrı değerlendirilir.

Sınavda aday, cümledeki sayı veya tarih bilgisini görünce bütün cümleyi otomatik olarak nesnel saymamalıdır; yorum kısmı ana yargı olabilir.

Kanıtlanabilirlik, yalnızca matematiksel ölçüm demek değildir.

Belgeye, gözleme, karşılaştırılabilir veriye, tarihsel kayda veya metnin somut özelliklerine dayanabilen her bilgi nesnelliğe yaklaşır. “Eserde beş ana karakter vardır” cümlesi metin incelenerek denetlenebilir. “Yazar bu eserinde konuşma diline yer vermiştir” cümlesi metin üzerinden gösterilebilir. “Şiirde aruz ölçüsü kullanılmıştır” cümlesi biçimsel incelemeyle doğrulanabilir.

Buna karşılık “eser insanı derinden sarsar” cümlesi okurdan okura değişebileceği için öznel kabul edilir.

Öznel anlatım her zaman birinci kişiyle kurulmak zorunda değildir. “Bence”, “bana göre”, “kanımca” gibi sözler öznelliği açıkça gösterir; fakat bu sözler olmadan da öznel yargı kurulabilir. “Bu oyun sezonun en başarılı yapımıdır” cümlesinde açık bir “bence” yoktur, yine de başarı değerlendirmesi kişisel ölçüte bağlıdır.

Tersine, birinci kişi kullanımı her zaman öznellik doğurmaz. “Bu kitabı 2024 yılında okudum” cümlesi konuşana ait bir deneyimi bildirse de denetlenebilir bir olay olarak kurulmuştur.

Bu nedenle kişi eklerine değil, yargının niteliğine bakılmalıdır.

Nesnel anlatım da her zaman kuru ve sayısal olmak zorunda değildir.

Bir cümle edebi bir metnin dil özelliğini, türünü, konusunu veya anlatıcı tercihini somut olarak belirtiyorsa nesnel olabilir. “Romanda olaylar birinci kişi ağzından anlatılmıştır” cümlesi metinden kontrol edilebilir. “Şair, şiirde pastoral unsurlara yer vermiştir” cümlesi örneklerle gösterilebilir.

Ancak “şair pastoral unsurları çok başarılı kullanmıştır” dendiğinde değerlendirme kişisel alana geçer.

Nesnel bilgiye eklenen beğeni sözü cümlenin niteliğini değiştirebilir.

Sınav tuzaklarından biri, “kanıt” sözcüğünün geçtiği her cümleyi nesnel sanmaktır. “Bu roman, yazarın ne kadar büyük bir sanatçı olduğunun en güzel kanıtıdır” cümlesinde “kanıt” sözcüğü vardır; fakat “büyük sanatçı” ve “en güzel” değerlendirmeleri kişiseldir.

Yani kanıt kelimesinin kullanılması cümleyi otomatik olarak nesnel yapmaz.

Aynı şekilde “büyük ölçüde”, “çok”, “oldukça”, “fazlasıyla” gibi derecelendirme sözleri bağlama göre yorum taşıyabilir. “Büyük ölçüde artmıştır” ifadesi veriyle destekleniyorsa nesnel olabilir; fakat bir etkinin büyüklüğü yalnızca beğeniyle söyleniyorsa öznel olur.

Öznel-nesnel ayrımında doğru soru şudur: Bu yargıyı kişisel beğeniden bağımsız olarak gösterebilir miyim?

Cevap evetse cümle nesneldir.

Cevap, kişiden kişiye değişen duygu, zevk veya yorum gerektiriyorsa cümle özneldir. “İstanbul’un nüfusu Ankara’dan fazladır” denetlenebilir; “İstanbul Ankara’dan daha güzeldir” kişisel beğeniye dayanır. “Eser on iki öyküden oluşur” nesneldir; “kitaptaki öyküler çok çarpıcıdır” özneldir.

Bu karşılaştırmalar, sınavda ana ölçütün doğruluk değil denetlenebilirlik olduğunu gösterir.

KPSS’de bu başlık çoğu zaman “kişisel görüşe yer verilmiştir”, “kanıtlanabilirlik açısından”, “nesnel anlatım vardır” veya “öznel değerlendirme yapılmıştır” gibi soru kökleriyle gelir.

Aday önce cümlenin ana yargısını bulmalı, sonra bu yargının ölçülebilir bilgi mi yoksa kişisel değerlendirme mi olduğunu belirlemelidir.

Sayı, tarih, yer, tür ve gözlem ifadeleri nesnelliğe; beğeni, duygu, üstünlük ve etkilenme bildiren ifadeler öznelliğe işaret eder.

Fakat son karar her zaman bağlama göre verilmelidir.

Böyle okunduğunda öznel ve nesnel anlatım ayrımı, ezberlenen sözcüklerden çok cümlenin kanıtlanabilirlik değerini çözme becerisine dönüşür.

Öznel yargıların bir kısmı açık duygu bildirir. “Bu manzara insana huzur verir” cümlesinde huzur etkisi kişiden kişiye değişebilir. “Şairin dizeleri okuru derinden etkiler” cümlesinde etki düzeyi herkes için aynı biçimde kanıtlanamaz.

Bazı öznel yargılar ise daha nesnel görünümlü sözcüklerle kurulur. “Yazar konuyu ustalıkla işler” cümlesinde “ustalık” bir değerlendirmedir. “Bu yöntem daha verimlidir” cümlesi, eğer ölçüt ve veri verilmemişse yorum alanında kalabilir.

Bu yüzden yalnızca duygusal sözcükleri değil, ölçütü belirtilmemiş değer yargılarını da izlemek gerekir.

Nesnel yargıların sınavdaki en güçlü dayanakları somut göstergelerdir.

Tarih, sayı, süre, sıra, yer, kişi, kurum, eser adı, tür, ölçü, belge ve gözlem bilgileri cümleyi denetlenebilir hale getirir. “Makale üç bölümden oluşmaktadır” ifadesi sayılarak kontrol edilir. “Yazar, metinde çocukluk anılarına yer verir” ifadesi metinden örneklenebilir. “Oyun, iki perde halinde sahnelenmiştir” ifadesi program veya metin üzerinden doğrulanabilir.

Bu tür cümlelerde kişisel beğeni bulunmadıkça nesnel anlatım ağır basar.

Bazı sözcükler bağlama göre hem öznel hem nesnel olabilir. “Büyük” sözcüğü “büyük ev” dendiğinde göreceli olabilir; “yüzölçümü bakımından büyük” dendiğinde ölçülebilir bir karşılaştırmaya dayanabilir. “Artış büyük ölçüde gerçekleşti” ifadesi istatistikle destekleniyorsa nesnel olabilir; yalnızca izlenim olarak söyleniyorsa öznel kalır. “Başarılı” sözcüğü de ölçüt verilmediğinde beğeni bildirir; sınav puanı, satış oranı veya belirli hedeflere ulaşma gibi somut ölçütlerle kullanıldığında denetlenebilir hale gelebilir.

Bu nedenle bağlam, tek kelimeden daha güçlüdür.