Ek Fiil (Ek-Eylem) Konu Anlatımı

Ek fiil, Türkçede ad soylu sözcükleri yüklem yapabilen ve çekimli fiillerin zaman görünümünü genişletebilen görevli bir yapıdır.

Geleneksel açıklamada imek fiiline bağlanır; günümüz kullanımında çoğunlukla bağımsız bir fiil gibi değil, sözcüğe bitişen ya da ayrı yazılan küçük bir çekim unsuru gibi görünür.

İdi, imiş, ise, iken biçimleri ile dır, dir, dur, dür ve sertleşmiş biçimleri ek fiil kapsamında ele alınır.

Bu yapı yapım eki değildir; geldiği sözcüğün türünü kökten değiştirmez.

Bir isme eklendiğinde o ismi fiil türüne dönüştürmez, sadece cümlede yargı taşıyabilecek duruma getirir.

Bu yüzden ek fiili anlam değiştiren bir ek gibi değil, cümle kurmaya hizmet eden çekim değeri gibi düşünmek gerekir.

Ek fiilin birinci temel görevi isim soylu sözcükleri yüklem yapmaktır.

Türkçede yüklem çoğu zaman fiille kurulur; fakat isim, sıfat, zamir, edat grubu ya da isimleşmiş bir söz öbeği de ek fiil yardımıyla yargı bildirebilir.

Hava soğuktu, çözüm kolaymış, başarı seninse, çocuk evdedir gibi cümlelerde soğuk, kolay, senin ve evde bölümleri ad soylu değer taşır.

Ek fiil bu bölümlere zaman, kip, kişi veya bildirme anlamı ekleyerek onları cümlenin yüklemi hâline getirir.

Böyle cümlelerde yüklem fiil köküyle değil, isim soylu unsur ile ek fiilin birleşmesiyle oluşur.

İdi biçimi isim cümlesine geçmiş zaman değeri katar.

Çalışkan idi, evdeydi, mutluydu gibi örneklerde yargı geçmişte geçerli olan bir durumu bildirir.

İmiş biçimi öğrenilen ya da aktarılan bilgi havası verir: Öğrenciymiş, haklıymış, buradaymış gibi.

İse şart ya da koşul ilişkisi kurar: Hazırsan başlayalım, sorun buysa konuşalım gibi.

İken ise zaman ve durum bağı kuran bir yapıdır; çocukken, evdeyken, hastayken örneklerinde bir durumun gerçekleştiği sıradaki hâl belirtilir.

Dır ve varyantları ise bildirme, kesinlik ya da genelleme değeri taşıyabilir: Bu cevap doğrudur, zaman değerlidir gibi.

Ek fiilin ikinci görevi çekimli fiillere gelerek birleşik zaman yapmasıdır.

Bir fiil haber ya da tasarlama kiplerinden birini aldığında basit zamanlı çekim kurar.

Bu çekimli fiilin üzerine idi, imiş ya da ise getirildiğinde ikinci bir zaman veya kip katmanı oluşur.

Gelmişti, yazarmış, okuyacaksa, çalışsaydı gibi yapılarda fiil zaten çekimlidir; ek fiil bu çekimin üzerine hikâye, rivayet veya şart anlamı ekler.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, dır ekinin çekimli fiillerde birleşik zaman kuran ana unsur sayılmamasıdır.

Dır daha çok bildirme, olasılık, kesinlik veya tahmin tonu verebilir; fiilin zamanını idi, imiş, ise kadar sistemli biçimde dönüştürmez.

Ek fiil ile fiil çekim eki arasındaki ilişki, soru çözümünde belirleyicidir.

İsim üzerindeki ek fiil yüklem kurarken, fiil üzerindeki ek fiil zaman yapısını genişletir.

Güzelmiş sözcüğünde kök ya da gövde ad soyludur; ek fiil onu yüklem yapar.

Gelmişti sözcüğünde ise gel fiili öncemiş ekiyle çekimlenmiş, ardından idi ek fiiliyle ikinci zaman değeri kazanmıştır.

Bu iki durumda ek fiilin görevi aynı değildir.

Birinde ad soylu yapı yargılaştırılır, diğerinde var olan fiil çekimi birleşik zamanlı hâle gelir.

Ek fiilin yazım ve ses uyumu da dikkat gerektirir.

İdi, imiş, ise gibi biçimler ayrı yazılabildiği gibi çoğu kullanımda ekleşerek bitişebilir; öğrenci idi ile öğrenciydi aynı temel yapıyı gösterir.

Araya y kaynaştırma sesi girebilir: iyiymiş, buradaysa, evdeydi gibi.

Ünlü uyumuna bağlı olarak dır eki dir, dur, dür; sert ünsüzden sonra tır, tir, tur, tür biçimlerine dönüşür.

Bu biçimsel çeşitlilik, yapının ek fiil olmasını değiştirmez.

Çözümde biçimi tanırken sözcüğün hangi türde olduğunu ve ekin hangi görevi üstlendiğini birlikte kontrol etmek gerekir.

Ek fiil, isim cümlesi ile fiil cümlesi ayrımında da önemli sonuç doğurur.

Yüklem ad soylu bir unsurdan oluşuyorsa ve yargıyı ek fiil sağlıyorsa cümle isim cümlesidir.

O başarılıydı cümlesinde yüklem başarılıydı bütünüdür ve cümlenin temeli ad soyludur.

O başardı cümlesinde ise yüklem gerçek bir fiildir.

Görünüş bakımından ikisi de çekimli yüklem taşısa da sözcük türü açısından farklıdır.

Bu ayrım, yüklemin türü sorulduğunda veya cümlenin yüklemine göre sınıflandırma yapıldığında karşımıza çıkar.

En yaygın tuzak, ek fiilin sözcük türünü değiştirdiğini sanmaktır.

Güzel sözcüğü güzeldi olduğunda fiil kökü hâline gelmez; cümlede yüklem görevine taşınmış bir isim soylu unsur olur.

İkinci tuzak, ek fiili yalnız isimlerde aramaktır.

Oysa gelmişti, okuyormuş, yazacaksa gibi yapılarda ek fiil çekimli fiil üzerinde de bulunur.

Üçüncü tuzak, her dır biçimini birleşik zaman sanmaktır.

Dır bildirme değerindedir; fiilde zaman birleşmesini asıl kuran idi, imiş ve ise biçimleridir.

Sağlam çözüm için önce ekin bağlı olduğu sözcüğün ad soylu mu çekimli fiil mi olduğu belirlenir, sonra ekin yüklemleştirme mi yoksa zaman birleştirme mi yaptığına karar verilir.

İsim cümlelerinde ek fiil bazen açıkça görünür, bazen düşmüş kabul edilir.

Hava güzel cümlesinde geniş zaman anlamı ek fiilsiz gibi görünür; fakat yargı yine isim soylu güzel sözcüğüyle kurulmuştur.

Hava güzeldir dediğimizde bildirme eki bu yargıyı belirginleştirir.

Hava güzeldi, hava güzelmiş, hava güzelse örneklerinde ise ek fiil açıkça geçmişlik, duyum ya da şart değeri ekler.

Bu durum, yüklemin türünü belirlerken yalnız görünen fiil kökü aramanın yanlış olduğunu gösterir.

Türkçede fiil bulunmadan da yüklem kurulabilir; bu imkânı çoğu zaman ek fiil sağlar.

Ek fiilin olumsuzu da görevini anlamak için önemlidir.

İsim cümlelerinde değil sözcüğü olumsuzluk kurar: hazır değilim, evde değildi, doğru değilmiş gibi.

Burada değil sözcüğü ek fiille çekimlenebilir ve isim soylu yargıyı olumsuzlaştırır.

Fiil cümlelerinde ise olumsuzluk çoğunlukla ma, me ekiyle kurulur; gelmedi, okumamıştı gibi.

Bu karşılaştırma, isim yüklemi ile fiil yüklemini ayırmayı kolaylaştırır.