Belirtme Sıfatları Konu Anlatımı

Belirtme sıfatı, ismin özelliğini anlatmaktan çok onu belirli bir çerçeveye alan sıfattır.

Niteleme sıfatı adın nasıl olduğunu söylerken, belirtme sıfatı adın hangisi olduğunu, kaç tane olduğunu, kaçıncı sırada bulunduğunu, ne kadar belirsiz bir topluluğa ait olduğunu veya soru yoluyla hangi adın arandığını gösterir.

Bu nedenle belirtme sıfatını ararken sadece “özellik bildiriyor mu” diye sormak yetmez.

Bu kalem, iki soru, bazı öğrenciler, hangi konu gibi yapılarda kalem, soru, öğrenciler ve konu adları vardır; önlerindeki sözcükler bu adların anlam alanını sınırlar.

Belirtme sıfatlarının kaynakta vurgulanan ana tasnifi dört başlık üzerinden kurulur: işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatları.

İşaret sıfatları bir adı konum veya gösterme ilişkisiyle belirler.

Bu kitap, şu kapı, o şehir örneklerinde gösterilen şey bir isimdir ve işaret sözcüğü onun önündedir.

Burada önemli olan, işaret sözcüğünün adın yerini tutmamasıdır.

Bu kitap benim cümlesinde bu, kitap adını belirttiği için sıfattır.

Bu benim cümlesinde ise bu sözcüğü kitap gibi bir adın yerine geçtiğinden zamir olur.

KPSS’de işaret sıfatı ile işaret zamiri ayrımı çoğu zaman bu basit konum farkıyla çözülür.

Sayı sıfatları, adı nicelik veya sıra bakımından belirler.

Asıl sayı sıfatları kaç sorusuna cevap verir: üç dosya, beş öğrenci, on soru gibi.

Sıra sayı sıfatları kaçıncı sorusunun karşılığıdır: birinci bölüm, üçüncü seçenek, sonuncu durak gibi.

Üleştirme anlamı veren ikişer sayfa, üçer kişi türü yapılar ve kesir anlamı veren yarım ekmek, çeyrek saat gibi kullanımlar da sayı alanında değerlendirilir.

Sayı sıfatı adı nitelemez; adın miktarını veya sırasını bildirir.

İlk yabancı roman örneğinde ilk sözcüğü sıra sayı sıfatı olduğu için belirtme sıfatıdır, yabancı sözcüğü ise romanın niteliğini anlatır.

Bu iki sıfat aynı görev düzeyinde değildir.

Belgisiz sıfatlar, adı kesinleştirmeden belirler.

Bazı konular, birkaç öğrenci, birçok soru, her insan, hiçbir gerekçe, birtakım sorunlar gibi yapılarda adın kapsamı vardır; fakat tam kimlik veya kesin sayı verilmez.

Belgisiz sıfat ile belgisiz zamir ayrımı yine adın bulunup bulunmamasına dayanır.

Bazı öğrenciler geldi cümlesinde bazı, öğrenciler adını belirttiği için sıfattır.

Bazıları geldi cümlesinde ise öğrenciler adı söylenmediği ve bazıları onun yerini tuttuğu için zamirdir.

Bu ayrım, işaret ve soru sözcüklerinde olduğu gibi belgisiz sözcüklerde de temel sınav refleksidir.

Soru sıfatları, adın önüne gelerek o ad hakkında soru kurar.

Hangi kitap, kaç soru, kaçıncı deneme, ne kadar zaman ifadelerinde soru anlamı doğrudan isme bağlıdır.

Hangi geldi cümlesinde hangi sözcüğü bir adın yerini tutuyorsa soru zamiri olur; hangi öğrenci geldi cümlesinde ise öğrenci adını belirttiği için soru sıfatıdır.

Bu yüzden soru sözcüğünün varlığı tek başına türü belirlemez.

Bir soru kelimesi fiili soruyorsa zarf, adın yerini tutuyorsa zamir, adın önünde onu seçtiriyorsa sıfat olabilir.

Cümledeki bağ mutlaka görülmelidir.

Belirtme sıfatları niteleme sıfatlarından amaç bakımından ayrılır.

Güzel ev dendiğinde evin niteliği, bu ev dendiğinde hangi ev olduğu, iki ev dendiğinde sayısı, birkaç ev dendiğinde belirsiz miktarı, hangi ev dendiğinde de soru yoluyla seçimi belirtilir.

Bu ayrım “nasıl” sorusu ile “hangi, kaç, kaçıncı, ne kadar” soruları arasındaki ayrımla desteklenir.

Bir sözcük nasıl sorusuna cevap veriyorsa niteleme sıfatı olma ihtimali güçlenir; hangi veya kaç sorusuna cevap veriyorsa belirtme sıfatı alanına yaklaşır.

Bir isim birden fazla sıfat alabilir.

Bu durumda sıfatların tür ilişkisi önemlidir.

Yeni büyük bina sözünde yeni ve büyük aynı adı niteleyen iki niteleme sıfatı olarak okunabilir.

Üç büyük bina sözünde üç belirtme sıfatı, büyük niteleme sıfatıdır.

Biri sayıyı, diğeri niteliği verdiği için aynı görevde değillerdir.

Kaynak anlatımdaki “eşitlik” vurgusu bu noktada sınav tuzağını açıklar: her sıfat yan yana geldi diye aynı türden sayılmaz.

Özellikle noktalama ve sözcük türü sorularında belirtme sıfatı ile niteleme sıfatının aynı düzlemde değerlendirilmesi yanlış sonuca götürebilir.

Belirtme sıfatlarında adlaşma ihtimali de bilinmelidir.

Üç öğrenci cümlesinde üç sayı sıfatıdır; üçü geldi cümlesinde ise üçü, bir adın yerini tutarak zamirleşir veya bağlama göre ad değeri kazanır.

Bu insanlar yapısında bu sıfattır; bunlar yapısında zamirdir.

Her konu ifadesinde her sıfattır; herkes geldi cümlesinde artık zamir alanına geçilir.

KPSS’de altı çizili sözcüğün türü sorulduğunda aday, kelimenin sözlükte hangi gruba benzediğine değil, hemen yanında belirttiği bir ad bulunup bulunmadığına bakmalıdır.

Sonuç olarak belirtme sıfatı, ismin niteliğini değil sınırını yöneten sıfattır.

İşaret eder, sayar, sıraya koyar, belirsiz kapsam verir veya soru yoluyla seçtirir.

İsimden önce gelmesi ve o ismi doğrudan belirlemesi zorunludur.

Ad düşerse veya sözcük adın yerini tutarsa sıfatlık sona erer.

Sınavda doğru yol, önce ismi bulmak, sonra önündeki sözcüğün bu ismi nasıl değil hangi, kaç, kaçıncı, ne kadar gibi sorularla belirleyip belirlemediğini kontrol etmektir.

Bu yöntem, belirtme sıfatını hem niteleme sıfatından hem de zamirlerden ayırır.

Belirtme sıfatlarının bir başka önemli yönü, adın kapsamını daraltmasına rağmen ona kalıcı bir özellik yüklememesidir.

Bu eski ev ifadesinde bu, evi gösterir; eski ise evi niteler.

Aynı söz grubunda hem belirtme hem niteleme sıfatı bulunabilir.

Sıralama çoğu zaman belirtme sıfatının daha dışta, niteleme sıfatının ada daha yakın durmasıyla kurulur: şu kırmızı çanta, iki zor soru, birkaç önemli karar gibi.

Bu yapılarda kırmızı, zor ve önemli adın niteliğini; şu, iki ve birkaç ise adın hangi kapsamla düşünüleceğini verir.

Adayın bu katmanları ayırması, hem sözcük türü hem noktalama yorumlarında işe yarar.

İşaret sıfatlarında bu, şu ve o sözcükleri dışında böyle, şöyle, öyle gibi biçim bildiren gösterme sözcükleri de kullanılabilir.

Böyle davranış, şöyle çözüm, öyle insan örneklerinde sözcükler bir adı belirler.

Ancak bu tür kullanımlar bazen niteleme anlamına yaklaşır; çünkü adın türünü veya tarzını da hissettirir.

Yine de temel görev, adı gösterme ve örnekleme yoluyla belirlemektir.

Böyle biri geldi cümlesinde biri zamir olduğu için böyle sözcüğünün ilişkisi farklılaşır; böyle insan geldi cümlesinde ise insan adını belirten bir sıfat kullanımı vardır.

İnce ayrım yine yanındaki adın varlığına dayanır.

Sayı sıfatlarında sayının kesinliği de önemlidir.

Üç kitap kesin sayı bildirirken birkaç kitap belirsiz miktar bildirir.

Bu yüzden birkaç, sayı anlamı sezdirse de geleneksel tasnifte belgisiz sıfatlar içinde değerlendirilir.

Her iki kullanım da adın niteliğini değil kapsamını belirler.

Bir kitap ifadesinde bir sözcüğü bağlama göre asıl sayı sıfatı olabilir; herhangi bir kitap anlamı ağır basarsa belgisiz sıfat değerine yaklaşabilir.

KPSS’de bağlam verilmişse bu anlam farkı dikkate alınmalı, bağlam yoksa en yaygın sınıflama üzerinden düşünülmelidir.

Soru sıfatlarında ise soru anlamının ada yönelmesi zorunludur.

Kaç gün kaldı cümlesinde kaç, gün adını belirttiği için soru sıfatıdır.

Ne zaman geldin cümlesinde ne zaman, gelme eyleminin zamanını sorduğu için zarf görevindedir.

Kim geldi cümlesinde kim, kişi adının yerine geçtiği için zamirdir.

Hangi aday konuştu cümlesinde hangi, aday adını seçtirdiği için sıfattır.

Bu karşılaştırmalar, soru sözcüklerinin tek bir tür altında ezberlenemeyeceğini gösterir.

Sınavda soru sözcüğü görüldüğünde önce onun isme mi, fiile mi, yoksa adın yerine mi yöneldiği belirlenmelidir.

Belirtme sıfatlarıyla ilgili son dikkat noktası, çoğul ve iyelik ekleriyle ilgilidir.

Sıfatlar normalde çekim eki alarak ad gibi davranmaz; çekim eki alan yapı çoğu zaman zamir veya adlaşmış kullanıma kayar.