Karşılaştırma Konu Anlatımı

Karşılaştırma, düşünceyi geliştirme yolları içinde iki ya da daha fazla unsur arasındaki ilişkiyi görünür kılan anlatım yoludur.

Bu unsurlar kişi, varlık, kavram, eser, dönem, olay, düşünce veya yargı olabilir.

Karşılaştırmanın kurulması için yalnız iki kelimenin aynı cümlede geçmesi yetmez; bu iki unsur arasında anlam ilişkisi kurulmalıdır.

İlişki benzerlik, farklılık veya üstünlük biçiminde olabilir.

Birinin diğerinden daha etkili, daha eski, daha açık, daha yaygın, daha güçlü olduğu söyleniyorsa üstünlük veya derece karşılaştırması vardır.

İki şeyin ortak yönü belirtiliyorsa benzerlik karşılaştırması, ayrılan yönleri belirtiliyorsa farklılık karşılaştırması yapılır.

Bu nedenle karşılaştırma, kıyas düşüncesinin metne yerleşmiş hâlidir.

Karşılaştırma herhangi bir anlatım biçimine bağlı değildir.

Yazar açıklayıcı bir metinde iki kavramı yan yana getirerek bilgiyi netleştirebilir.

Tartışmacı metinde kendi görüşünü karşı görüşten ayırabilir.

Öyküleyici metinde iki kişinin davranışı veya iki zaman dilimi kıyaslanabilir.

Betimleyici metinde bir mekân başka bir mekâna göre daha aydınlık, daha sessiz veya daha dar gösterilebilir.

Bu geniş kullanım alanı nedeniyle karşılaştırma, anlatım biçimi değil düşünceyi geliştirme yoludur.

Bir paragraf açıklayıcı anlatımla yazılmış olsa bile içinde karşılaştırma bulunabilir.

Sınavda bu ayrım özellikle önemlidir; “parçanın anlatımında karşılaştırmaya yer verilmiştir” seçeneği doğru olabilir ama bu, metnin anlatım biçiminin karşılaştırma olduğu anlamına gelmez.

Karşılaştırmanın temel koşulu en az iki unsurun bulunmasıdır.

Tek bir kavramın yalnız özellikleri verilirse karşılaştırma oluşmaz. “Bu eser sade bir dille yazılmıştır” cümlesi tek başına karşılaştırma değildir. “Bu eser, dönemin diğer metinlerine göre daha sade bir dille yazılmıştır” anlamı kurulursa artık eser ile diğer metinler birlikte değerlendirilmiştir.

Aynı biçimde “biyografi ve otobiyografi insan yaşamını konu alır” cümlesi iki türün ortak yönünü verdiği için karşılaştırmadır.

Öğrenciler bazen yalnız farklılık veya üstünlük varsa karşılaştırma olduğunu sanır; oysa benzerlik de karşılaştırmadır.

İki unsur arasında ortaklık kurmak da onları kıyaslamayı gerektirir.

Bazı sözcükler karşılaştırmayı yakalamayı kolaylaştırır. “En” sözcüğü Türkçede üstünlük anlamı kurduğu için çok güçlü bir işarettir. “En belirgin özellik”, “en eski metin”, “en etkili yöntem” gibi yapılarda açık veya örtük bir kıyas vardır; bir şey başka olasılıklar arasından üst sıraya çıkarılır.

Bağlaç görevindeki “ise” de çoğu zaman iki unsurun farklı yönlerini karşı karşıya getirir.

Bir cümlede “Kök Türkçe böyleyken Uygurcada ise...” biçiminde bir kurgu varsa iki dönem veya dil özelliği birlikte değerlendirilir.

Bu işaretler sınavda zaman kazandırır; fakat yine de cümlenin anlamı koparılmadan okunmalıdır.

“Daha” sözcüğü de karşılaştırma kurabilir, fakat her kullanımda dikkat ister. “Daha başarılı”, “daha güçlü”, “daha temiz” gibi yapılarda genellikle bir üstünlük veya derece farkı vardır.

Ancak “daha gelmedi” cümlesinde “daha” henüz anlamına gelir ve karşılaştırma yapmaz. “Göre” sözcüğü de benzer bir tuzak taşır. “Bana göre bu doğrudur” cümlesinde görecelik veya kişisel görüş vardır; iki unsur kıyaslanmaz. “Bu yöntem diğerine göre daha ekonomiktir” anlamında ise karşılaştırma vardır. “Kadar” ve “-den” eki de her zaman aynı sonucu vermez; “senden dolayı” sebep bildirirken “senden daha hızlı” karşılaştırma bildirir.

Bu nedenle sınav prosedürü, ipucu sözcüğü gördükten sonra iki unsur ve aralarındaki bağın gerçekten varlığını kontrol etmektir.

Karşılaştırmanın işlevi metni daha anlaşılır kılmaktır.

İnsan zihni birçok kavramı başka kavramlarla ilişkilendirerek kavrar.

Yeni bir bilgi, bilinen bir bilgiyle yan yana getirildiğinde fark daha kolay görülür.

Yazar da bu imkândan yararlanır.

Bir yazı türünü başka bir yazı türüyle, bir dönemi önceki dönemle, bir sanatçıyı çağdaşlarıyla, bir yöntemi başka yöntemlerle karşılaştırarak okurun dikkatini ayırt edici noktaya çeker.

Bu yönüyle karşılaştırma yalnız süslü bir anlatım aracı değildir; bilgi düzenleme ve düşünceyi netleştirme yoludur.

Tartışmacı metinlerde ayrıca ikna gücü sağlar, çünkü yazar savunduğu düşüncenin başka seçeneklerden neden ayrıldığını gösterebilir.

Karşılaştırma ile benzetme karıştırılmamalıdır.

Benzetmede bir şey başka bir şeye benzetilir; genellikle benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı gibi unsurlar aranır.

Karşılaştırmada ise iki unsur arasında benzerlik, farklılık veya üstünlük ilişkisi kurulur.

Her benzetme bir ölçüde iki unsuru yan yana getirse de sınavda seçenek “benzetme” diyorsa benzetme yapısının, “karşılaştırma” diyorsa kıyas ilişkisinin işlevi aranır. “Çocuk tilki gibi kurnazdı” benzetme örneğidir; “Çocuk kardeşinden daha kurnazdı” karşılaştırmadır. “İki kardeş de kurnazlığıyla tanınırdı” cümlesi ise ortak yön üzerinden karşılaştırma sayılabilir.

Karşılaştırma ile örnekleme de ayrılmalıdır.

Örnekleme, genel düşünceyi somut karşılıklarla destekler. “Bazı yazı türleri kişisel yaşamı konu alır; biyografi ve otobiyografi bunlardandır” cümlesinde asıl işlev örnekleme olabilir.

Ancak “biyografi başkasının, otobiyografi kişinin kendi yaşamını anlatır” anlamında iki türün ayrımı veriliyorsa karşılaştırma öne çıkar.

Aynı cümlede birden fazla düşünceyi geliştirme yolu bulunabilir; sınavda seçenekler buna göre değerlendirilir. “Yer verilmiştir” ifadesi, metinde o yolun bulunmasını yeterli kılar; “ağır basmaktadır” ifadesi ise baskın işlevi aratır.

Sınavda karşılaştırmayı bulma prosedürü dört adımda düşünülebilir.

Önce metinde iki veya daha fazla unsur olup olmadığına bakılır.

Sonra bu unsurlar arasında benzerlik, farklılık veya üstünlük ilişkisi kurulup kurulmadığı denetlenir.

Ardından ipucu sözcüklerin gerçek anlamı kontrol edilir; “en” ve bağlaç “ise” güçlüdür, “daha”, “göre”, “kadar” ve “-den” bağlama göre karar ister.

Son olarak soru kökü okunur.

Olumsuz kök varsa, metinde bulunan yollar elenir ve bulunmayan seçenek aranır.

Bu işlem, kelime avından daha güvenlidir; çünkü ÖSYM tarzı sorularda aynı sözcük farklı işlevlerle kullanılabilir.

Karşılaştırmanın en önemli sınav tuzaklarından biri ortak yön bildiren cümleleri gözden kaçırmaktır.

Öğrenci çoğu zaman “daha” veya “en” aradığı için “ikisinde de”, “her ikisi de”, “ortak yönü”, “benzer biçimde” gibi ifadeleri kaçırabilir.

Oysa benzerlik ilişkisi de karşılaştırmadır.

İkinci tuzak, tek bir üstünlük sözcüğünden hareketle metnin bütününü yanlış adlandırmaktır.

Bir açıklama paragrafında “en belirgin özellik” ifadesi geçebilir; bu cümlede karşılaştırma vardır ama metnin genel anlatım biçimi açıklayıcı kalabilir.

Üçüncü tuzak, “bana göre” ifadesini otomatik karşılaştırma sanmaktır.