Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanımı Konu Anlatımı

Sözcüğün yanlış yerde kullanımı, anlatım bozuklukları içinde anlama dayalı bozukluklar grubunda değerlendirilir.

Bu tür bozukluklarda cümlenin dil bilgisi yapısı ilk bakışta kurulmuş gibi görünebilir; özne, yüklem ve diğer ögeler eksik olmayabilir.

Buna rağmen cümlenin anlamı açık, doğru ve yerli yerinde değildir.

Çünkü Türkçede sözcüklerin cümle içindeki konumu, hangi unsuru nitelediklerini, hangi eylemin zamanını ya da hangi varlığın özelliğini bildirdiklerini doğrudan etkiler.

Bu yüzden bir sözcük anlamca doğru seçilmiş olsa bile yanlış yere konduğunda anlatım bozulur.

Bu bozukluğun temel mantığı, sözcüğün bağlı olduğu unsurla ilgilidir.

Bir sözcük bazen yüklemi, bazen bir ismi, bazen de kendisinden sonra gelen bütün bir söz grubunu etkiler.

Sözcük yanlış yerde durduğunda okur onu en yakınındaki ya da cümlede doğal olarak bağlanabileceği başka bir unsurla ilişkilendirir.

Böylece cümle, söyleyenin amaçladığı anlamdan başka bir anlama açılır.

Sorun, sözcüğü atmakla değil, çoğu zaman onu doğru yere taşımakla çözülür.

Bu yönüyle konu, gereksiz sözcük kullanımından ayrılır; gereksiz sözcükte fazla olan unsur çıkarılır, yanlış yerde kullanımda ise gerekli olan unsur cümlede kalır fakat yeri düzeltilir.

“Yeni derse girmiştim ki telefonum çaldı.” cümlesi bu mekanizmayı açık gösterir.

Cümledeki “yeni” sözcüğü zaman bakımından “girmiştim” eylemini belirtmelidir; anlatılmak istenen, kişinin derse az önce girdiği sırada telefonunun çalmasıdır.

Ancak “yeni” sözcüğü “derse” sözünün önünde durduğu için anlamın odağı kayar ve “yeni ders” gibi bir algı doğar.

Anlamı açık hâle getirmek için sözcük, belirttiği eylemin yanına alınır: “Derse yeni girmiştim ki telefonum çaldı.” Bu düzeltmede hiçbir sözcük gereksiz diye silinmez; yalnızca sözcüğün cümledeki yeri, bağlanması gereken eyleme yaklaştırılır.

Aynı durum söz öbeklerinde de görülür. “Cumhurbaşkanı, birkaç gün içinde yapımı tamamlanan otoyolu hizmete açacak.” cümlesinde “birkaç gün içinde” sözü, bulunduğu yerde “yapımı tamamlanan” bölümüne bağlanabilir.

Bu durumda cümle, otoyolun yapımının birkaç gün içinde tamamlandığı anlamını verir.

Eğer anlatılmak istenen açılışın birkaç gün içinde yapılacağıysa söz öbeği yükleme yaklaştırılmalıdır: “Cumhurbaşkanı, yapımı tamamlanan otoyolu birkaç gün içinde hizmete açacak.” Böylece “birkaç gün içinde” sözü artık “hizmete açacak” yargısının zamanını bildirir.

Cümlenin anlamı, yalnızca söz öbeğinin yeri değiştiği için netleşir.

Bu anlatım bozukluğunu sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasıyla karıştırmamak gerekir.

Yanlış anlamda kullanımda sözcük, anlamı uygun olmadığı için cümleye yanlış girer.

Örneğin “batma şansı” yerine “batma riski” denmesi gerekir; çünkü olumsuz bir olasılık için “risk” uygunken “şans” olumlu çağrışım taşır.

Sözcüğün yanlış yerde kullanımında ise sözcüğün anlamı çoğu zaman uygundur. “Yeni” de “birkaç gün içinde” sözü de kendi başına yanlış değildir.

Bozukluk, bu sözlerin cümlede hangi unsura bağlandığının karışmasından doğar.

Mantık sıralaması hatası da bu konuyla yakın görünse de aynı şey değildir.

Mantık hatasında cümlenin düşünce düzeni gerçeklik ya da önem sırasına uymaz. “Adam kazada eşini hatta tüm parasını kaybetti.” gibi bir anlatımda “hatta” sözü, değer ve önem sıralamasını bozduğu için anlam kusuru oluşturur.

Sözcüğün yanlış yerde kullanımında ise asıl mesele derecelendirme ya da düşünce sırası değil, sözcüğün cümledeki bağlantı yeridir.

Bu nedenle düzeltme yapılırken önce cümlenin vermek istediği anlam belirlenir, sonra anlamı taşıyan sözcük ya da söz öbeği hangi unsuru etkiliyorsa onun yanına getirilir.

Cümlede çelişen ifadelerin birlikte kullanılması ve anlam belirsizliği de ayrı değerlendirilir. “Yaklaşık tam on yıl” gibi kullanımlarda iki sözcük birbirine zıt kesinlik dereceleri taşıdığı için anlatım bozulur.

Anlam belirsizliğinde ise zamirin eksikliği, karşılaştırmanın yanlış kurulması veya noktalama eksikliği gibi nedenlerle cümlenin kime ya da neye gönderme yaptığı açık olmaz.

Sözcüğün yanlış yerde kullanımında belirsizlik oluşabilir, fakat kaynağı özellikle sözcüğün konumudur.

Bu yüzden çözüm, cümleye yeni bir zamir eklemekten veya çelişen bir sözcüğü çıkarmaktan çok, yer değiştirme yoluyla anlam bağını düzeltmektir.