Kesme İşareti ( ' ) Konu Anlatımı

Kesme işareti, Türkçede özel adın sınırını ve ona sonradan eklenen belirli ekleri görünür kılan işarettir.

Kaynak, bu işareti özellikle özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleriyle ilişkilendirir.

Bu nedenle kesme işaretini yalnız “özel ad varsa kesme gelir” biçiminde ezberlemek eksik kalır.

Önce sözcüğün gerçekten özel ad değeri taşıyıp taşımadığı, sonra gelen ekin hangi türden olduğu belirlenmelidir.

Bir kişi adı, devlet adı ya da eser adı ek aldığında kesme gerekli olabilir; fakat aynı sözcük yapım ekiyle yeni bir kelimeye dönüşmüşse artık durum değişir.

KPSS sorularında yanlış seçenekler çoğu zaman bu iki aşamadan birini gözden kaçırır.

Kesme işaretinin en bilinen kullanım alanı kişi adları, soyadları ve takma adlardır.

Bu adlara iyelik, hâl ya da bildirme eki getirildiğinde özel ad ile ek arasına kesme konur.

Hayvanlara verilen özel adlar da bu kapsamda değerlendirilir; çünkü burada hayvan tür adı değil, bireysel bir adlandırma söz konusudur.

Millet, boy ve oymak adları; devlet adları; din ve mitolojiyle ilgili özel adlar da aynı mantıkla ek aldığında kesmeyle ayrılır.

Bu gruplarda işaretin görevi, adın özel kimliğini korumak ve ekin sonradan eklendiğini göstermektir.

Öğrenci, tür adıyla özel ad arasındaki farkı kaçırırsa kesme kullanımını da yanlış değerlendirir.

Coğrafya adları kesme işaretinin geniş kullanıldığı başka bir alandır.

Kıta, deniz, nehir, göl, dağ, ülke, bölge, il, ilçe, köy, semt, bulvar, cadde ve sokak gibi yer adları özel ad değeri taşıdığında ekleri kesmeyle ayrılır.

Yer bildiren bazı özel adlarda kısaltmalı söyleyiş varsa ekten önce kesme kullanılması da kaynakta ayrıca gösterilir.

Gök bilimiyle ilgili adlar, saray, köşk, han, kale, köprü ve anıt adları da özel ad niteliğiyle ek aldığında aynı kurala bağlanır.

Burada sınav tuzağı, ad grubunun sonundaki tür bildiren sözcüğe bakıp tüm ifadeyi sıradan tür adı sanmaktır.

Bir yapı, yer ya da gök cismi özel ad olarak anılıyorsa ekin ayrılması beklenebilir.

Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri adları da kesme işaretinin kullanıldığı özel ad gruplarındandır.

Bir roman, gazete, heykel, tablo veya müzik eseri adı ek aldığında kesmeyle yazılabilir.

Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge ve genelge adlarında da durum benzerdir.

Özellikle belirli bir metin kastedilip ad büyük harfle kuruluyorsa bu ada gelen ek kesmeyle ayrılır.

Ancak burada yalnız genel tür adı olan “kanun” ya da “yönetmelik” sözcüğü değil, belli ve adlaşmış bir düzenleme anlaşılmalıdır.

Sınavlarda büyük harfle yazılmış bir yasal düzenleme adı ile genel anlamdaki tür adı yan yana verilebilir; doğru cevap, özel ad değerini fark eden seçenektir.

Kesme işareti yalnız özel adlarda görülmez.

Kısaltmalara getirilen ekler kesmeyle ayrılır; çünkü kısaltmanın yazıdaki biçimi korunur ve ek sonradan eklenir.

Sayılara getirilen eklerde de kesme kullanılır.

Bir harfin adına veya bir ekin kendisine ek getirildiğinde de kesme işareti, konuşulan dil birimini ekten ayırır.

Bu kullanımlarda ortak nokta, yazıda gösterilen temel biçimin bozulmadan kalmasıdır.

Sayı ve kısaltma sorularında ekin ses uyumuna göre nasıl okunacağı ayrı, kesmenin yazıda nereye konacağı ayrıdır.

Bu yüzden yalnız telaffuza bakarak karar vermek yanlışa götürebilir.

Kesme işaretinin kullanılmadığı durumlar en az kullanıldığı yerler kadar önemlidir.

Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz.

Bu kural, öğrencinin “büyük harfle başlayan her ada kesme gelir” ezberini kırar.

Ayrıca özel adlara getirilen yapım ekleri kesme almaz; bu eklerden sonra gelen çekim ekleri de aynı kelimenin içinde bitişik yazılır.

Çokluk eki de bu kapsamda önemlidir.

Bir özel ad çoğul ekiyle aile, topluluk ya da benzerlik anlamı kazanmışsa kesme kullanılmaz; ardından gelen ekler de kesmeyle ayrılmaz.

Böylece özel ad sınırı ile türemiş veya genişlemiş kelime sınırı birbirinden ayrılır.

Saygı sözleri ve unvanlar sınavda sık karıştırılır.

Kişi adlarından sonra gelen saygı sözlerine getirilen ekler kesmeyle ayrılabilir; çünkü ek, saygı sözüyle birlikte özel kişi adlandırmasına bağlanır.

Buna karşılık unvanlardan sonra gelen eklerin kesmeyle ayrılmadığı belirtilir.

Bu ayrımda görünüşe aldanmamak gerekir: Her ikisi de kişiyle ilgili olabilir, fakat yazım kuralı aynı değildir.

Ayrıca özel ad yerine kullanılan “o” zamiri cümle içinde büyük harfle başlamaz ve kendisinden sonra gelen ek kesmeyle ayrılmaz.

Bu da özel adın yerine geçen her unsurun özel ad gibi işlem görmeyeceğini gösterir.

Kesme işareti ses olaylarını bütünüyle durduran bir işaret değildir.

Sonu p, ç, t, k ünsüzlerinden biriyle biten bazı özel adlara ünlüyle başlayan ek geldiğinde söyleyişte yumuşama olabilir.

Kaynak, kesme işareti bulunmasına rağmen bu yumuşamanın telaffuzda görülebileceğini belirtir.

Yazıdaki kesme, özel ad ile eki ayırır; fakat konuşmadaki ses uyumunu tamamen iptal etmez.

Parantezli açıklama bulunan özel adlarda ise ek parantez kapandıktan sonra yazılır.

Bu durumda öğrenci, kesmenin açıklamadan önce mi sonra mı geleceğini değil, ekin dıştaki asıl ada bağlandığını düşünmelidir.

Doğru kesme kullanımı, özel ad, ek türü, istisna ve yazım sınırını birlikte değerlendirmeyi gerektirir.

Kurum ve kuruluş adlarına gelen eklerin kesmeyle ayrılmaması, bu konunun en belirleyici istisnasıdır.

Bir bakanlık, üniversite, müdürlük, dernek, şirket, kurul veya iş yeri adı özel ad gibi büyük harfle yazılsa da ona gelen ek bitişik yazılır.

Bu istisna, özel ad kavramının tek başına yeterli olmadığını gösterir.

Sınavda kurum adı ile eser adı yan yana verildiğinde ayrım buradan yapılır: eser adına gelen ek kesmeyle ayrılabilirken kurum adına gelen ek ayrılmaz.

Aynı biçimde unvan sözcüklerine gelen eklerin kesmeyle ayrılmaması, saygı sözlerinden ayrılır.

Bu yüzden seçeneklerde yalnız büyük harfe değil, adın türüne ve ekin bağlandığı son sözcüğe bakmak gerekir.

Yapım eki ve çokluk eki istisnası da sık sorulur.

Özel addan millet, meslek, akım, yerli olma veya topluluk anlamı taşıyan yeni bir kelime türediğinde kesme kullanılmaz.

Bu türemiş kelimeye daha sonra çekim eki gelse bile kesme geri dönmez.

Çünkü yazım artık özel ad ile ekin ayrılması değil, yeni kelimenin kendi bütünlüğü üzerinden yürür.

Çokluk eki de benzer biçimde özel ada eklenip aile, topluluk veya benzer kişiler anlamı kurduğunda kesmeyle ayrılmaz.

Öğrenci, özel adın ilk biçimini görüp refleksle kesme ararsa bu tür sorularda yanılır.