Ön Yargı Konu Anlatımı

Ön yargı cümlesi, konuşanın henüz yeterince tanımadığı, sonucu ortaya çıkmamış ya da sağlam biçimde incelenmemiş bir durum hakkında peşin hüküm kurmasıdır.

Bu anlamda asıl mesele cümlenin olumlu veya olumsuz olması değil, hükmün zamanından önce verilmesidir.

Bir ekip daha işe başlamadan onun başarısız olacağını söylemek olumsuz ön yargıdır.

Aynı ekip daha hiçbir ürün ortaya koymadan kesinlikle harika bir iş çıkaracak demek de olumlu ön yargıdır.

İki cümlede de konuşan bekleme, gözlemleme ve kanıt toplama aşamasını atlamış; zihninde sonucu erkenden kapatmıştır.

Ön yargının yasal ya da resmî bir kurala bağlanmış özel bir işlemi yoktur; bu konu Türkçe dersinde cümlede anlam başlığı altında ele alınan anlamsal bir kategoridir.

Buna rağmen sınav bakımından bir çerçevesi vardır: Cümle, kişiyi veya olayı tanımadan, sonucu görmeden, kanıtı tartmadan hükme ulaşıyorsa ön yargı sayılır.

Bu nedenle soruda önce olayın gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır.

Eğer cümlede anlatılan iş tamamlanmış, eser yayımlanmış, maç oynanmış, sınav sonucu açıklanmış ya da kişi hakkında yeterli gözlem verilmişse aynı ifade artık ön yargı değil, değerlendirme, saptama veya çıkarım olabilir.

Ön yargının koşulları üç noktada toplanır.

Birincisi, hakkında konuşulan durum tamamlanmamış ya da yeterince bilinmiyor olmalıdır.

İkincisi, konuşan belirsizlik bildirmek yerine kesin veya kesinliğe yakın bir kanaat ortaya koymalıdır.

Üçüncüsü, bu kanaat olumlu da olumsuz da olabilir.

Günlük dilde ön yargı çoğu zaman olumsuzluk çağrıştırır; ancak sınavda olumlu peşin hükümler de bu başlığa girer.

Bir öğrencinin daha derse başlamadan bu konuyu asla öğrenemeyeceğini söylemek nasıl ön yargıysa, sadece ilk izlenime dayanarak onun bütün soruları çözeceğine inanmak da ön yargıdır.

Bu başlık olasılık ve tahminle sık karıştırılır.

Olasılık cümlesinde konuşan kapıyı açık bırakır; olabilir, gelebilir, belki gerçekleşir gibi bir alan kurar.

Ön yargıda ise konuşan ihtimali değil, kendi erken hükmünü öne çıkarır.

Tahminde çoğu zaman bir belirti vardır: bulutların toplanması yağmur beklentisini güçlendirir, uzun süredir süren bir işin bitmiş olabileceği düşünülür.

Ön yargıda belirti çok zayıf olabilir ya da hiç bulunmayabilir; konuşan yine de sonucu kesinleştirir.

Bu yüzden yalnızca ek veya sözcük aramak yerine cümlenin hüküm derecesine bakmak gerekir.

Çıkarım ile ön yargı arasındaki ayrım da önemlidir.

Çıkarımda konuşan mevcut bir veri, gözlem veya saptama üzerinden yeni bir yargıya ulaşır.

Bir kişinin yürürken aksadığını görüp ayağının ağrıdığı sonucuna yaklaşmak, eldeki belirtiye dayalı bir akıl yürütmedir.

Ön yargıda ise gözlemin gücü ile hükmün kesinliği arasında orantısızlık vardır.

Birinin yüzünde gülümseme görmeyip onun kötü niyetli biri olduğuna karar vermek, yeterli bilgiye dayanmayan peşin hükümdür.

Sınav sorusu bu ayrımı, verilen cümlenin dayanak içerip içermediği ve sonucun kapatılıp kapatılmadığı üzerinden yoklar.

Değerlendirme cümlesiyle farkı, zaman ve dayanak üzerinden kurulur.

Bir film izlendikten sonra filmin anlatımını başarısız bulmak değerlendirmedir; film gösterime girmeden, izleyici ve eleştirmen görüşü oluşmadan bu film tutmaz demek ön yargıdır.

Bir öğrencinin deneme sonuçları, çalışma düzeni ve gelişimi görüldükten sonra eksikleri hakkında yorum yapmak değerlendirme veya saptama olabilir; öğrenciyle hiç çalışmadan onun başaramayacağını söylemek ön yargıdır.

Bu nedenle cümledeki yargı sözcüğü kadar bağlamdaki bilgi düzeyi de incelenmelidir.

Ön yargı cümlelerinde sık görülen işlem, konuşanın kendi beğenisini veya ilk izlenimini genelleyip sonuç gibi sunmasıdır.

Bu işlem bazen kişi hakkında, bazen sanat eseri hakkında, bazen de bir projenin geleceği hakkında yapılır.

Peşinen, kesin, asla, mutlaka, bence olmaz, kesin başarır gibi kullanımlar ön yargıyı güçlendirebilir; fakat tek başına belirleyici değildir.

Çünkü aynı sözcükler sonuç görüldükten sonra değerlendirme anlamı da taşıyabilir.

Ana ölçüt, konuşanın bilgiye ulaşmadan hüküm kurup kurmadığıdır.

Ön yargı sorularında istisna gibi görünen durum, konuşanın geçmiş deneyime dayanmasıdır.

Bir kurumun önceki bütün projeleri başarısız olmuşsa yeni proje için kuşku veya tahmin kurulabilir; yine de cümle kesin ve kapalı bir sonuç bildiriyorsa ön yargıya yaklaşır.

Buna karşılık güçlü veri verilmişse, örneğin çalışma denetlenmiş ve hataları gösterilmişse, olumsuz yargı artık peşin değil gerekçeli olur.

Bu nedenle sınavda yalnız cümlenin tonuna değil, verilen bağlamdaki kanıta da bakılır.

KPSS’de tuzak genellikle olumlu ön yargıyı kaçırmak veya her olumsuz yargıyı ön yargı sanmaktır.

Olumsuz bir cümle, eğer gerçekleşmiş bir durumu eleştiriyorsa ön yargı değildir.

Olumlu bir cümle de, eğer sonuç görülmeden kesin beklenti bildiriyorsa ön yargıdır.

Ayrıca ön yargı ile öneri karıştırılmamalıdır; öneride bir davranış tavsiye edilir, ön yargıda ise kişi ya da olay hakkında karar verilmiştir.

Soru çözerken cümlenin önce bilgi durumunu, sonra kesinlik derecesini, en son da yargının erken kurulup kurulmadığını denetlemek en güvenli yoldur.

Ön yargının soru çözümündeki pratik yolu, cümleyi zaman bakımından sorgulamaktır.

Hüküm verilen olay henüz sınanmamışsa, kişi yeterince tanınmamışsa veya sonuç başkalarınca değerlendirilecek aşamaya gelmemişse ön yargı ihtimali yükselir.

Buna karşılık cümle geçmiş deneyimleri ayrıntılı biçimde veriyor, sonucu açıklıyor ve ardından yorum yapıyorsa peşin hükümden uzaklaşılır.

Örneğin bir kitabın dili gerçekten incelenmişse anlaşılmaz bulunması eleştiridir; kitap daha okunmadan okuru sıkacağı söyleniyorsa bu erken karardır.

Sınav, adaydan bu zaman farkını görmesini bekler.

Ön yargının bir başka tuzağı, cümlenin öznel olmasıyla karıştırılmasıdır.

Her öznel yargı ön yargı değildir.

Bir şiiri okuduktan sonra etkileyici bulmak öznel değerlendirmedir; şiir daha görülmeden şairin adından hareketle etkileyici olacağını söylemek ön yargıdır.

Aynı biçimde her genelleme de ön yargı olmayabilir; genelleme sağlam örneklere dayanıyorsa çıkarım veya saptama olabilir.

Ancak birkaç belirti bütün kişi ya da sonuç hakkında kesin karara dönüştürülüyorsa peşin hüküm ortaya çıkar.

Bu anlam, paragraf sorularında yazarın tutumunu anlamaya da yardım eder.