Mecaz Anlam Konu Anlatımı

Mecaz anlam, bir sözcüğün gerçek anlam alanından uzaklaşarak cümlede yeni bir anlam değeri kazanmasıdır.

Gerçek anlam alanı, temel anlamı ve ona bağlı yan anlamları kapsar.

Temel anlam, sözcüğün tek başına söylendiğinde ilk çağrıştırdığı ve sözlükte başat kabul edilen karşılığıdır.

Yan anlam ise bu temel anlamla benzerlik ya da işlev ilişkisini koruyarak oluşan genişlemedir.

Mecazda ise sözcük, bu yakın anlam ailesinin dışına çıkar ve bağlamın kurduğu yeni ilişkiyle anlaşılır.

Mecaz anlamı doğru kavramak için önce gerçek anlamı sağlam görmek gerekir.

Bir sözcük doğrudan fiziksel bir varlığı, hareketi veya durumu gösteriyorsa temel anlamda olabilir.

Temel anlamla bağlantılı olarak başka bir somut kullanıma kaymışsa yan anlam düşünülebilir.

Örneğin bir nesnenin parçasını anlatan kelime, benzer işlev taşıyan başka bir somut bölüm için kullanılabilir.

Bu hâlde sözcük gerçek anlam alanının içinde kalır.

Mecazda ise anlam, çoğu zaman soyut duyguya, etkiye, tutuma veya ilişkiye yönelir.

Kaynak notlarda verilen püf noktası, temel anlamını kaybeden sözcüğün somut anlam kazanması hâlinde yan anlama, soyut anlam kazanması hâlinde mecaza yaklaşacağını belirtir.

Bu pratik ayrım her soruyu tek başına çözmez; fakat güçlü bir başlangıç sağlar.

Ateş kelimesi gerçek bir yanmayı anlatıyorsa temel anlamdadır.

Hastalık derecesi için kullanıldığında hâlâ somut bir ölçü ve bedensel durum alanında kalabilir.

İçte dinmeyen acı veya tutku için kullanıldığında ise artık soyut bir duygu alanına taşınır.

Mecaz anlamın oluşması için sözcüğün biçim değiştirmesi gerekmez.

Aynı kelime, farklı cümlelerde farklı anlam katmanları kazanabilir.

Bulut kelimesi gökyüzündeki su damlacıkları yığını için kullanıldığında temel anlamdadır.

Bir yüz ifadesinin üzerine çöken kaygıyı anlatmak için kullanıldığında fiziksel hava olayı değil, ruh hâli sezdirilir.

Çizgi kelimesi geometrik bir iz olmaktan çıkıp hayat tarzını veya düşünce yönünü karşılayabilir.

Soluk kelimesi nefes olmaktan uzaklaşıp yenilik ve tarz anlamı kazanabilir.

Mecazın yasal ya da kuralsal çerçevesi bir kanun maddesi gibi dışarıdan konmuş değildir; Türkçenin anlam düzeni içinde bağlamla belirlenir.

Bir kullanımın mecaz sayılması, sözcüğün cümlede gerçek karşılığını mı yoksa aktarılmış bir anlamı mı taşıdığına bağlıdır.

Bu nedenle ölçüt kişisel beğeni değil, cümledeki anlam zorunluluğudur.

Kelime gerçek anlamıyla okunduğunda cümle anlamsızlaşıyor, eksik kalıyor veya anlatılmak istenen duyguya ulaşmıyorsa mecaz ihtimali güçlenir.

Deyim ve atasözleri mecaz anlamın en sık görüldüğü alanlardandır.

Çünkü bu kalıplarda sözcükler çoğu zaman tek tek gerçek karşılıkları için değil, bütün sözün iletisi için çalışır.

Bindiği dalı kesmek ifadesinde gerçek bir dal kesme eylemi aranmaz; kişinin kendi yararına olan şeyi zedelemesi anlatılır.

Bu tür örneklerde kelimelerin somut görüntüsü, soyut davranış sonucunu taşır.

Ancak her deyimde her kelimenin mutlaka mecaz olduğu da söylenemez; bütünün anlamı esas alınmalıdır.

Mecaz anlam ile terim anlam da karıştırılabilir.

Bir sözcük ait olduğu bilim, sanat veya meslek alanında özel bir karşılık taşıyorsa terimdir.

Aynı sözcük günlük bir duygu veya ilişkiyi anlatmak için alan dışına taşındığında terim değeri kaybolabilir.

Mecazda ise özel alan karşılığından çok, gerçek anlamdan uzaklaşıp bağlamın yüklediği yeni anlam öne çıkar.

Bu yüzden soru çözerken sözcüğün hangi alanda kullanıldığı da kontrol edilmelidir.

Mecaz sorularında en yaygın tuzak, altı çizili sözcüğün bilinen ilk anlamına hızla gitmektir.

Sözcüğü tek başına düşünmek başlangıç olabilir; fakat karar cümle içinde verilir.

Önce sözcüğün gerçek anlamı hatırlanır, sonra cümlede hangi varlık, duygu, etki veya ilişkiyi karşıladığı sorulur.

Eğer kullanım temel ve yan anlamla açıklanamıyor, özellikle soyut bir izlenim ya da değerlendirme bildiriyorsa mecaz anlam vardır.

Doğru seçenek de bu bağlamsal değeri karşılayan seçenektir.

Sonuç olarak mecaz anlam, dilin yanlış ya da süslü kullanımı değil, anlamı genişletme ve yoğunlaştırma yoludur.

İnsan zihni somut kelimelerden yararlanarak soyut durumları daha canlı kavrar.

Bu nedenle mecaz, hem günlük konuşmada hem edebî metinde doğal biçimde görülür.

KPSS Türkçe açısından yapılması gereken, kelimenin sözlükteki ilk karşılığına saplanmadan cümlenin ona yüklediği görevi okumaktır.

Sözcük gerçek anlam ailesinden uzaklaşıp bağlamın kurduğu yeni anlamı taşıyorsa mecaz anlam gerçekleşmiştir.

Mecaz anlamda benzetme ve aktarma ilişkileri sık görülür.

İnsan zihni soyut olanı çoğu zaman somut bir görüntü üzerinden kavrar.

Bu yüzden keder bulutla, yenilik solukla, etki pençeyle, yön çizgiyle anlatılabilir.

Bu kelimeler cümlede gerçek karşılıklarını bütünüyle yitirmez gibi görünse de artık fiziksel nesneyi göstermek için kullanılmaz; başka bir anlam alanını taşıyan araçlara dönüşür.

Mecazın gücü de bu taşıma ilişkisinden gelir.

Yan anlamla mecazı ayırırken yalnızca sözlüğe bakmak yeterli olmayabilir.

Bir sözcüğün birçok anlamı sözlükte yer alabilir; fakat soru, o anlamın cümlede hangi düzeyde kullanıldığını sorar.

Yan anlamda temel anlamla benzerlik veya işlev bağı açık biçimde sürer.

Mecazda ise kelime, o bağdan uzaklaşarak daha soyut bir kavramı karşılar.

Bu nedenle öğrenci, sözcüğün gerçek hayatta gösterdiği nesneyle cümlede karşıladığı düşünce arasında mesafe olup olmadığını sorgulamalıdır.

Mecaz anlamın bir başka özelliği, cümlenin duygu tonunu güçlendirmesidir.

Gerçek anlamla söylenebilecek bir düşünce, mecazla daha etkili hâle gelir.

Bir üzüntünün içe çöken ağırlığı, bir olayın başka bir sonucu ortaya çıkarması, bir topluluğun sürüklenmesi ya da bir derginin yeni bir tarz kazanması doğrudan açıklanabilir.

Fakat mecazlı kullanım, bu anlamı daha yoğun ve hatırlanır kılar.

Bu yüzden mecaz yalnızca edebiyatın değil, günlük anlatımın da doğal aracıdır.

Soru köklerinde gerçek anlamın dışında kullanım, mecaz anlam veya altı çizili sözcüğün kazandığı anlam gibi ifadeler görülebilir.

Bu tür sorularda önce seçeneklerdeki sözcüklerin her biri cümle içinde okunmalıdır.

Tek başına mecaz gibi görünen bir kelime, bağlamda temel anlamıyla kullanılmış olabilir.

Tersine sıradan görünen bir kelime, cümlede soyut bir ilişkiyi karşılayabilir.

Karar her zaman cümle içindeki görevden çıkarılır.

Mecaz anlamla ilgili bir diğer tuzak, her soyut kullanımı otomatik olarak mecaz sanmaktır.

Bazı sözcüklerin temel anlamı zaten soyut olabilir.

Böyle durumlarda gerçek anlamdan uzaklaşma gerçekleşmeyebilir.

Mecaz için yalnızca soyutluk değil, sözcüğün alışılmış gerçek anlam alanından başka bir anlama taşınması gerekir.

Bu yüzden önce kelimenin temel anlamının somut mu soyut mu olduğu, sonra cümlede bundan uzaklaşıp uzaklaşmadığı düşünülmelidir.

Deyim ve atasözlerinde mecaz araştırılırken bütünün anlamı esas alınmalıdır.