Fiillerde Çatı Konu Anlatımı

Fiillerde çatı, fiilin cümledeki özne ve nesneyle kurduğu ilişkinin özel eklerle değişmesidir.

Bu konu sözcükte yapı bilgisiyle cümlenin ögeleri bilgisini birbirine bağlar.

Çünkü çatı ekleri biçim olarak fiilden fiil yapan yapım ekleridir; fakat sınavda asıl işlevleri, eylemi yapan kişiyle eylemden etkilenen unsurun nasıl konumlandığını göstermeleridir.

Bu nedenle çatı sorusunda ilk yapılacak şey ek aramak değildir; önce yüklem bulunur ve yüklemin fiil olup olmadığı kesinleştirilir.

Yüklem isimse cümlenin çatı özelliğinden söz edilmez.

Yüklem fiilse özne ve nesne ilişkisi incelenir.

Çatı ekleri içinde ş, n, l, t, r ve -dır/-dir ailesi özellikle önemlidir.

Bu ekler fiilin üzerine gelir ve fiilden yeni fiil yapar.

Ancak çatı bakımından değerleri, yalnız kelimeye yeni bir sözlük anlamı katmalarından ibaret değildir.

Eklendikleri fiilde öznenin işi yapma biçimi, işten etkilenme durumu veya nesnenin cümledeki yeri değişebilir.

Bu yüzden bir cümlede eki görmek başlangıçtır; son karar için eylemin kim tarafından yapıldığı, işten neyin etkilendiği ve fiilin nesne isteyip istemediği ayrıca sorulur.

Öznesine göre çatı, eylemi yapan öznenin durumunu inceler.

Etken çatıda işi yapan bellidir ve özne gerçek öznedir.

Bayram motorunu temizledi cümlesinde temizleme işini yapan Bayramdır; motor ise bu işten etkilenendir.

Burada yüklem fiildir, özne işi yapan kişidir, nesne de temizlenen varlıktır.

Cümledeki düzen açıktır: yapan ayrı, etkilenen ayrı olduğu için fiil etken görünür.

Etkenlikte çatı eki bulunması şart değildir; önemli olan işi yapan öznenin cümlede gerçek özne olarak yer almasıdır.

Edilgen çatıda eylemi gerçek anlamda yapan geri çekilir, eylemden etkilenen unsur özne gibi kullanılır.

Motor temizlendi cümlesinde motor temizleme işini yapan varlık değildir; temizlenen, yani işten etkilenendir.

Buna rağmen cümlede özne yerinde bulunur.

Bu nedenle edilgen çatıda sözde özne kavramı önem kazanır.

Edilgenlik çoğu zaman -l veya -n ekiyle kurulur; fakat yalnız eki görmek yeterli değildir.

Motor temizlendi örneğinde motorun işi yapmadığı anlaşılırsa edilgenlik doğru belirlenir.

Dönüşlü çatıda özne hem işi yapan hem de işten etkilenendir.

Kişi yıkandı veya hazırlandı dendiğinde işi yapan ile işten etkilenen aynı varlıktır.

Dönüşlü çatı, edilgen çatıyla özellikle -n ve -l ekleri yüzünden karıştırılabilir.

Ayrım, öznenin gerçekten eylemi yapıp yapmadığına bakılarak kurulur.

Kapı açıldı denildiğinde kapı açma işini yapan değildir; bu edilgenliğe yaklaşır.

Çocuk hazırlandı denildiğinde çocuk hazırlama işini kendi üzerinde gerçekleştirmiştir; bu dönüşlüdür.

İşteş çatıda eylem birden çok özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapılır.

Bu değer çoğu zaman -ş ekiyle görülür.

Karşılıklı işteşlikte özneler birbirine yönelen bir iş yapar; tartışmak, görüşmek, selamlaşmak gibi örneklerde bu mantık sezilir.

Birlikte işteşlikte ise birden çok varlık aynı eyleme katılır; uçuşmak veya koşuşmak gibi kullanımlarda ortak hareket hissi öne çıkar.

İşteşlikte de yalnız -ş ekine güvenilmez; cümlede çoğul katılım ya da karşılıklılık anlamının bulunması gerekir.

Nesnesine göre çatı, fiilin nesne alıp alamadığını ve ekten sonra bu gücün değişip değişmediğini inceler.

Geçişli fiiller nesne alabilir; bir şeyi temizlemek, okumak, yazmak gibi fiillerde işten etkilenen nesne sorulabilir.

Geçişsiz fiiller nesne istemez; uyumak veya gülmek gibi fiillerde eylem doğrudan bir nesneye yönelmez.

Bu ayrım yapılırken cümlenin gerçek anlamı önemlidir.

Nesne varsa veya fiil nesne almaya elverişliyse geçişlilik; nesne alamıyorsa geçişsizlik düşünülür.

Oldurganlık ve ettirgenlik, nesne ilişkisini değiştiren yapılardır.

Oldurganlıkta geçişsiz fiil, ek alarak nesne alabilir duruma gelebilir.

Uyumak geçişsizken uyutmak birini uyutmak biçiminde nesne isteyebilir.

Ettirgenlikte ise özne işi doğrudan yapan değil, başkasına yaptıran konuma geçer.

Yazdırmak örneğinde yazma işinin bir başkasına yaptırılması anlamı doğabilir.

Bu yapılarda t, r ve -dır/-dir ailesi sık görülür; ancak hangi değerin bulunduğu cümlenin anlamıyla belirlenir.

Bu konu özellikle özne ve nesne kavramlarıyla birlikte çalışılmalıdır.

Özne, eylemi gerçekleştiren ya da cümlede yüklemin bildirdiği yargının kendisine bağlandığı unsurdur.

Nesne ise işten etkilenen varlığı gösterir.

Bayram motorunu temizledi cümlesinde Bayram temizleyen, motor temizlenendir.

Motor temizlendi dendiğinde ise işten etkilenen motor cümlede özne yerine geçer.

Bu değişimi görmek, çatı eklerinin neden yalnız biçimsel bir ayrıntı olmadığını açıklar.

Bir başka dikkat noktası, sözcüğün yapısı ile cümlenin çatı değeri arasındaki bağlantıdır.

Temizledi fiili temiz isminden türemiş olabilir; fakat çatı sorusunda artık son biçim olan temizlemek fiiline bakılır.

Çünkü çatı, yüklemdeki fiilin cümlede nasıl çalıştığını ölçer.

Bu nedenle kökün eski türü değil, yüklem hâline gelen fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişki belirleyicidir.

Yapım bilgisi yardımcıdır; son karar cümlenin anlam düzeniyle verilir.

Çatı sorularında ekin türüyle çatı türü birbirine karıştırılmamalıdır.

Ş, n, l, t, r ve -dır/-dir ailesi fiilden fiil yapım eki olarak tanınır; fakat bir soruda bu eklerin varlığı yalnızca uyarı işaretidir.

Aynı ek kimi cümlede öznenin rolünü, kimi cümlede nesnenin durumunu öne çıkarabilir.

Bu yüzden aday önce fiili yalın biçimde düşünmeli, sonra ekli biçimin cümlede neyi değiştirdiğini belirlemelidir.

Bir eylemde yapan açıkça korunuyorsa etkenlik, yapan silinip etkilenen öne çıkıyorsa edilgenlik, yapan yaptığı işten kendisi etkileniyorsa dönüşlülük, birden çok yapan arasında ortaklık varsa işteşlik gündeme gelir.

Nesne tarafında ise fiilin nesne isteyip istemediği, ekten sonra nesne alabilir hâle gelip gelmediği ve yaptırma anlamının bulunup bulunmadığı izlenir.

Bu yaklaşım, çatı konusunu ezberden ayırır.

Aday sadece ek listesi sayarsa edilgen ile dönüşlüyü, oldurgan ile ettirgeni karıştırabilir.

Oysa her örnekte yükleme kim yaptı, ne etkilendi, nesne var mı, işi yaptıran biri var mı soruları yöneltildiğinde sonuç belirginleşir.