Nitel-Nicel Anlamlı Sözcükler Konu Anlatımı

Nitel ve nicel anlamlı sözcükler konusu, sözcükte anlam içinde küçük görünen fakat paragraf ve cümle yorumuna kadar uzanan bir ayrımdır.

Temel ölçüt şudur: Sözcük, cümlede bir varlığın ölçülebilen, sayılabilen, derecelendirilebilen yönünü mü anlatıyor, yoksa o varlığa ait bir vasfı, izlenimi, değerlendirmeyi mi bildiriyor?

Bu soru doğru kurulmadığında öğrenci kelimenin kendisine takılır ve bağlamı kaçırır.

Oysa nitel-nicel ayrımında sözcüklerin tek başına değişmez etiketleri yoktur; aynı sözcük, kullanıldığı yere göre farklı anlam özelliği kazanabilir.

Nicel anlam, nicelikle ilgilidir.

Nicelik, bir şeyin miktar, sayı, ölçü, derece veya somut büyüklük bakımından belirlenebilmesidir.

Bir odanın metrekaresi, bir valizin ağırlığı, havanın sıcaklığı, bir sınıftaki öğrenci sayısı, bir yolun uzunluğu ya da bir kabın hacmi nicel alana girer.

Bu tür kullanımlarda sözcüğün gösterdiği özellik, doğrudan veya dolaylı biçimde ölçülebilir.

Ölçüm her zaman cümlede rakamla verilmek zorunda değildir; önemli olan rakamsal karşılığın bulunabilir olmasıdır.

Geniş bir salon dendiğinde salona ilişkin alan ölçülebilir; çok ağır çanta dendiğinde ağırlık tartılabilir; soğuk hava dendiğinde sıcaklık derecesi belirlenebilir.

Bu nedenle bu kullanımlarda sözcükler nicel anlam taşır.

Nitel anlam ise nitelikle ilgilidir.

Nitelik, bir varlığın nasıl olduğunu, hangi özellik veya vasıfla tanındığını anlatır.

Güzel, anlayışlı, başarılı, kaba, içten, etkileyici, zayıf, güçlü gibi sözcükler çoğu zaman bir değerlendirme veya özellik bildirir.

Burada sözcüğün anlattığı şey, ölçüm aracına kolayca bağlanmaz.

Bir insanın iyi niyetli olması, bir anlatımın etkileyici bulunması, bir davranışın kaba görülmesi, bir düşüncenin derin sayılması sayı veya cetvelle kanıtlanamaz.

Elbette bu tür yargılar tamamen keyfî olmak zorunda değildir; fakat dil bilgisi açısından ölçüt, bunların nesnel birimlerle gösterilip gösterilememesidir.

Bu konuda en önemli sınav tuzağı, kelimeyi ezberlemektir.

Örneğin geniş sözcüğü her zaman nicel değildir.

Geniş ev ifadesinde evin fiziksel alanı düşünüldüğü için ölçülebilir bir özellik vardır.

Bu kullanım niceldir.

Buna karşılık geniş düşünceli insan ifadesinde ölçülebilen bir en veya boydan değil, kişinin anlayışından ve bakış açısından söz edilir.

Bu kullanım niteldir.

Ağır sözcüğü de aynı biçimde değişebilir.

Ağır valiz tartılabilir olduğu için niceldir; ağır söz ise kişiyi inciten, etkisi büyük olan söz anlamına gelirse niteldir.

Sert zemin fiziksel direnç yönüyle ölçülebilir bir özellik gösterebilirken sert tavır davranış biçimini anlatır.

Bu nedenle soru çözerken kelimenin sözlükteki ilk anlamını değil, cümlenin onu hangi düzlemde kullandığını görmek gerekir.

Nicel anlam çoğu zaman nesnellik ve kanıtlanabilirlikle ilişkilidir.

Bir metinde sayılar, ölçüler, istatistikler, dereceler, yüzdeler veya belirli miktarlar kullanılıyorsa anlatım daha nesnel bir görünüm kazanır.

Ancak bu, her nicel sözcüğün mutlaka rakamla birlikte bulunacağı anlamına gelmez.

Çok kalabalık meydan ifadesinde kesin sayı verilmemiş olabilir; yine de kalabalıklık sayıyla belirlenebilecek bir durumdur.

Uzun yol, kısa süre, yüksek bina, düşük sıcaklık gibi kullanımlarda da ölçülebilirlik sezilir.

Sınav sorusu çoğu zaman bu sezgiyi yoklar: Bu özellik somut bir birimle karşılanabilir mi?

Nitel anlamda ise anlatım daha çok özellik bildirme ve değerlendirme yönü kazanır.

Bu özellik kimi zaman olumlu, kimi zaman olumsuz olabilir.

Başarılı öğrenci, özenli çalışma, sıkıcı konuşma, etkileyici roman, nazik davranış gibi ifadelerde ölçüden çok vasıf vardır.

Bir romanın sayfa sayısı nicel bilgi verirken, romanın sürükleyici olması nitel bir değerlendirmedir.

Bir öğrencinin sınavdan aldığı puan nicel veridir; çalışkan veya dikkatli olması nitel bir özelliktir.

Aynı varlık hakkında hem nicel hem nitel ifadeler kurulabilir, fakat her ifade kendi bağlamında değerlendirilir.

Soru çözerken uygulanabilecek pratik yol, cümledeki sözcüğü zihinsel olarak bir ölçüm sorusuna bağlamaktır.

Kaç tane, kaç metre, kaç kilo, kaç derece, ne kadar süre, hangi büyüklükte gibi sorular doğal biçimde sorulabiliyorsa nicel anlam ihtimali güçlenir.

Nasıl bir, ne tür bir özellikte, nasıl algılanan, hangi vasıfta gibi sorular öne çıkıyorsa nitel anlam ihtimali artar.

Bu yöntem özellikle altı çizili sözcük sorularında işe yarar; çünkü seçeneklerde kelimenin adı değil, anlam özelliği sorgulanır.

Bir başka dikkat noktası, mecaz kullanımlardır.

Sözcük fiziksel anlamını bırakıp soyut bir alana geçtiğinde çoğu kez nicelikten niteliğe kayar.

Derin kuyu ölçülebilir olduğu için niceldir; derin düşünce ise zihinsel yoğunluğu anlattığı için niteldir.

Yüksek duvar nicel olabilir; yüksek karakter nitel bir yargıdır.

İnce ip nicel veya fiziksel bir özellik gösterirken ince davranış duyarlı ve zarif bir tutumu anlatır.

Bu dönüşümü görmek, anlam bilgisi sorularında gereksiz ezberi azaltır.

Sonuç olarak nitel-nicel ayrımının özü ölçülebilirliktir.

Nicel anlamda sözcük, sayıya veya ölçüye açılan bir kapı bırakır.

Nitel anlamda ise sözcük, varlığın niteliğini, değerini, izlenimini ya da davranış biçimini anlatır.

Kelime listesi ezberlemek yerine cümledeki karşılığı sorgulayan öğrenci, aynı sözcüğün farklı kullanımlarını rahatlıkla ayırır.

Bu ayrım yalnız sözcükte anlam sorularında değil, paragrafta nesnel-öznel anlatımı ve metnin kanıtlanabilirlik düzeyini yorumlarken de destekleyici bir araç olarak kullanılabilir.

Karşılaştırma sorularında da aynı mantık geçerlidir.

Bir cümlede iki varlık arasında daha büyük, daha küçük, daha ağır, daha sıcak, daha uzun gibi ölçülebilir farklar kuruluyorsa nicel karşılaştırma yapılır.

Buna karşılık daha tutarlı, daha içten, daha etkili, daha güvenilir gibi ifadeler ölçü birimiyle değil değerlendirmeyle kurulur.

Öğrenci burada daha sözcüğüne aldanmamalıdır; derecelendirme eki veya karşılaştırma anlamı tek başına nicel sonuç doğurmaz.

Karşılaştırılan özelliğin kendisi ölçülebiliyorsa nicel, ölçülemeyen bir vasıfsa nitel anlam vardır.

Sınav dili bazen bu ayrımı dolaylı sorar.

Bir metnin kanıtlanabilir yargılara dayandığı söyleniyorsa nicel veriler destekleyici olabilir; fakat metindeki her sayısal unsur otomatik olarak sözcüğün anlam özelliği sorusunun cevabı değildir.

Altı çizili sözcük hangi adı niteliyor, o adla birlikte hangi anlam alanını kuruyor, önce buna bakılmalıdır.

Örneğin yüksek sözcüğü yüksek bina kullanımında ölçülebilen fiziksel boy bildirirken yüksek ahlak kullanımında değer yargısı bildirir.