Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı

Anlama dayalı anlatım bozukluklarında temel mesele, cümlenin ne söylemek istediğiyle gerçekte ne söylediği arasındaki uyumsuzluktur.

Cümlede ekler, özne, yüklem ya da tümleçler görünüşte yerli yerinde olabilir; buna rağmen anlamda fazlalık, yanlışlık, çelişki veya belirsizlik varsa anlatım sağlam değildir.

Bu yüzden bu başlık, cümleyi yalnızca biçim bakımından değil, anlam ilişkileri bakımından da okumayı gerektirir.

Kaynakta bu alan bağdaşıklık hataları olarak ele alınır.

Bağdaşıklık, cümledeki sözcüklerin ve düşüncelerin birbirine anlamca uygun düşmesi demektir.

Bir cümle açık, tutarlı ve duru olmalı; sözcükler hem kendi anlamlarına hem de cümledeki diğer unsurlarla kurdukları ilişkiye uygun kullanılmalıdır.

İlk bozukluk türü gereksiz sözcük kullanımıdır.

Gereksizlik, cümlenin anlamına hiçbir katkı yapmayan bir sözcüğün ya da ekin cümlede tutulmasıyla oluşur.

Aynı anlama gelen iki sözcük birlikte kullanıldığında cümle duruluğunu kaybeder.

Söz gelimi bir haberin “henüz hâlâ” gelmediğini söylemek, aynı zaman anlamını iki kez vermek demektir.

Benzer biçimde anlamı zaten cümlenin başka bir unsurundan anlaşılan sözcükler de fazlalık oluşturur.

Birine bağırmak zaten sesin yükseldiğini düşündürdüğü için “yüksek sesle bağırmak” anlatımı gereksiz genişletir.

Aynı anlamı taşıyan ek ve sözcüğün bir arada kullanılması da bu gruba girer; “nedeni ...-dendir” kuruluşunda neden anlamı iki kez yinelenmiş olur.

Yardımcı eylem gereksizse cümle daha doğal bir fiille kurulmalıdır: “şüphe etmek” yerine “şüphelenmek” daha duru bir anlatım sağlar.

İkinci tür, sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasıdır.

Burada cümlede bir sözcük vardır; fakat seçilen sözcük anlatılmak istenen kavramı karşılamaz.

Bu yanlışlık çoğu zaman sesçe benzeyen veya anlam alanları birbirine yakın olan sözcüklerin karıştırılmasından doğar.

Tehlikeli bir durum için “şans” demek bu yüzden yanlıştır; istenmeyen sonuç ihtimali “risk” sözcüğüyle anlatılır.

Bir miktarı az bulmakla bir şeyi değersiz görmek de aynı şey değildir; bu nedenle maaşın azlığından söz edilirken “küçümsemek” değil “azımsamak” anlam alanına girer.

Bu tür bozukluklarda düzeltme, cümledeki sözcüğü benzer görünen değil, tam olarak gereken anlamı taşıyan sözcükle değiştirmektir.

Üçüncü tür mantık ya da sıralama hatasıdır.

Cümlenin kuruluşunda düşünceler belli bir önem, kapsam veya zaman sırasına göre ilerlemelidir.

Bu sıra bozulduğunda cümle, tek tek sözcükleri doğru olsa bile akla uygun olmayan bir yargı kurar. “Ceketi bile yok” demek, takım elbiseden daha küçük bir eksikliği vurgular; fakat “takım elbisesi bile yok” dendiğinde daha kapsamlı olan unsur sona alınmış olur ve anlam derecelenmesi doğru kurulur.

Aynı mantık, kayıpların ağırlığını sıralarken de geçerlidir: bütün parasını kaybetmek önemli olabilir, fakat eşini kaybetmek daha ağır bir durum olarak düşünülür; “hatta” bağlayıcısı bu ağırlık sırasına göre yerleştirilmelidir.

Mantık hatasını bulmak için cümledeki unsurların büyüklük, önem ve kapsam bakımından doğal bir sıraya dizilip dizilmediğine bakılır.

Dördüncü tür, sözcüğün yanlış yerde kullanılmasıdır.

Bir sözcük doğru anlamlı olsa bile cümlede yanlış konumdaysa başka bir unsuru niteleyebilir, vurguyu değiştirebilir veya anlatılmak istenen zamanı bozabilir. “Yeni derse girmiştim” sözünde “yeni” sözcüğü dersin yeniliğini bildiriyor gibi durur; oysa anlatılmak istenen, kişinin derse henüz girdiğidir.

Bu durumda sözcüğün yeri değiştirilerek “derse yeni girmiştim” biçimi kurulur.

Benzer şekilde “birkaç gün içinde yapımı tamamlanan otoyol” anlatımı, otoyolun birkaç günde tamamlandığı anlamını doğurabilir; oysa anlatılmak istenen açılışın birkaç gün içinde yapılacağıysa zaman bildirimi açma eylemine yaklaştırılmalıdır.

Yanlış yer, cümlenin anlam merkezini kaydırır.

Beşinci tür, çelişen ifadelerin bir arada kullanılmasıdır.

Bir cümlede kesinlik bildiren bir sözle yaklaşık değer bildiren bir söz aynı yargıya bağlanırsa anlam kendi içinde çatışır. “Yaklaşık tam on yıl” denemez; çünkü “yaklaşık” kesin olmayan bir ölçü verirken “tam” kesinlik bildirir.

Aynı şekilde “her gün günaşırı” ifadesinde de zaman düzeni çelişir. “Her gün” sürekliliği, “günaşırı” ise bir gün arayla gerçekleşmeyi anlatır.

Bu tür bozukluklarda cümledeki zarflar, miktar sözleri ve olasılık ya da kesinlik bildiren ifadeler birlikte değerlendirilir; aynı yargıya ters anlamlar yükleniyorsa anlatım bozulmuştur.

Altıncı tür anlam belirsizliğidir.

Belirsizlik, cümleden birden fazla anlam çıkmasına yol açar ve okuyucunun kimin, neyin ya da hangi karşılaştırmanın anlatıldığını seçmesini zorlaştırır.

Şahıs zamiri kullanılmadığında “montunu çok beğendim” sözü hem senin montun hem de onun montu biçiminde anlaşılabilir.

Karşılaştırma yanlış kurulduğunda da anlam bulanır; “Tiyatroyu senin sevdiğinden daha çok severim” cümlesinde kişinin tiyatroyu karşısındakinden daha çok mu sevdiği, yoksa tiyatroyu karşısındaki kişiyi sevdiğinden daha çok mu sevdiği açık değildir.

Bazı belirsizliklerde virgül belirleyici olur. “Yabancı gazeteciye tüm bildiklerini anlattı” sözünde “yabancı” sözcüğünün gazeteciyi mi yoksa anlatan kişiyi mi nitelediği durakla netleşebilir.

Bu yüzden anlam belirsizliği yalnızca sözcük eksikliği değil, noktalama ve karşılaştırma düzeniyle de ilgilidir.

Yedinci tür, deyimin yanlış anlamda kullanılmasıdır.

Deyimler kalıplaşmış sözlerdir; anlamları tek tek sözcüklerinden değil, bütün olarak taşıdıkları yerleşik anlamdan doğar.

Bu nedenle deyimin bir bölümünü yanlış seçmek ya da deyimi uygun olmayan bağlamda kullanmak cümleyi bozar.

Yardım etmek için çaba göstermeyi anlatırken “elimizden geleni yaptık” denir; bunu “elimizden geleni ardımıza koymadık” biçiminde kurmak deyim değerini yanlış yöne çeker.

Yemeğe düşkünlük için “pisboğaz” anlam alanı gerekirken “maymun iştahlı” sözü kullanılırsa anlatılmak istenen nitelik değişir.