Dolaylı Tümleç Konu Anlatımı

Dolaylı tümleç, cümlede yüklemin anlamını yer, yönelme, bulunma veya ayrılma ilişkisiyle tamamlayan ögedir.

Geleneksel adlandırmada yer tamlayıcısı olarak da geçer.

Okula gittik cümlesinde okula sözü hareketin yöneldiği yeri gösterir.

Evde bekledi cümlesinde evde sözü bulunma yerini bildirir.

Ankara'dan döndü cümlesinde Ankara'dan sözü çıkış noktasını gösterir.

Bu üç kullanımda ortak nokta, yükleme bağlanan unsurun yargıyı mekân veya yön ilişkisiyle tamamlamasıdır.

Dolaylı tümleç, yüklemin nerede, nereye ya da nereden gerçekleştiğini gösterebilir.

Bu öge çoğunlukla -e, -de ve -den durum ekleriyle kurulur. -e eki yönelme, -de eki bulunma, -den eki ayrılma veya çıkma anlamı verir.

Öğretmen öğrencilere konuyu anlattı cümlesinde öğrencilere sözü yönelmenin kişiye dönük biçimidir.

Kitap masada duruyor cümlesinde masada sözü bulunma anlamı taşır.

Çocuk okuldan çıktı cümlesinde okuldan sözü ayrılma noktasını bildirir.

Bu ekler dolaylı tümleci tanımada güçlü ipucu verir, fakat tek ölçüt değildir.

Ek ile görev her zaman bire bir aynı değildir; anlam kontrolü yapılmadan karar verilmez.

Dolaylı tümleci bulmak için yükleme kime, kimde, kimden, nereye, nerede, nereden soruları yöneltilir.

Bu sorular, kişi veya yer üzerinden yönelme, bulunma ve çıkma ilişkisini araştırır.

Dosyayı müdüre verdi cümlesinde kime verdi sorusunun cevabı müdüre, dolaylı tümleçtir.

Çocuk bahçede oynadı cümlesinde nerede oynadı sorusu bahçede cevabını verir.

Eski evinden ayrıldı cümlesinde nereden ayrıldı sorusu eski evinden söz grubunu gösterir.

Sorular yükleme sorulmalı ve cevap, yüklemin anlamını yer-yön ilişkisiyle tamamlamalıdır.

Her -e, -de, -den ekli söz dolaylı tümleç değildir.

Türkçede durum ekleri farklı anlam görevleri üstlenebilir.

Bazen -den eki sebep bildirir, bazen karşılaştırma kurar, bazen bir bütünün parçasını gösterir.

Sevinçten ağladı cümlesinde sevinçten sözü ayrılma yeri değil sebep bildirir; bu nedenle zarf tümlecine yaklaşır.

Senden daha çalışkan cümlesinde senden sözü karşılaştırma ilişkisindedir.

Bu örneklerde ek biçimi dolaylı tümlece benzese de anlam farklıdır.

KPSS’de adaydan beklenen, eki gördüğü anda karar vermek değil, yüklemle kurulan anlam bağını ayırt etmektir.

Dolaylı tümleç söz grubu hâlinde bulunabilir.

Geçen yıl taşındığımız mahalleye gittik cümlesinde geçen yıl taşındığımız mahalleye bütünü yönelme bildirir.

Öğrenciler okulun arka bahçesinde toplandı cümlesinde okulun arka bahçesinde sözü bulunma anlamı taşıyan bir tamlama grubudur.

Uzun zamandır görmediği arkadaşından haber aldı cümlesinde uzun zamandır görmediği arkadaşından bütünü ayrılma veya kaynak ilişkisiyle yükleme bağlanır.

Bu tür yapılarda yalnız son sözcüğü almak öge sınırını bozar.

Cümle ögesi, anlamı tamamlayan bütün söz grubudur.

Dolaylı tümleç ile zarf tümleci ayrımı özellikle sınavlarda belirleyicidir.

Zarf tümleci yön, zaman, tarz, sebep, miktar, vasıta ve şart gibi anlamlarla yüklemi tamamlar.

Sabah okula yürüdü cümlesinde sabah zaman bildirdiği için zarf tümleci, okula yönelme bildirdiği için dolaylı tümleçtir.

Hızla sınıfa girdi cümlesinde hızla tarz bildirir; sınıfa yönelme bildirir.

Hastalıktan gelemedi cümlesinde hastalıktan sebep anlamı ağır basarsa zarf tümleci kabul edilir; okuldan gelemedi cümlesinde okuldan ayrılma yeri bildirir.

Aynı ekli yapıların farklı öge olması bu anlam ayrımına bağlıdır.

Dolaylı tümleç, nesneyle de karıştırılabilir.

Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen unsurdur; dolaylı tümleç ise işin yöneldiği, gerçekleştiği veya ayrıldığı yer ya da kişiyi gösterir.

Öğretmen öğrencilere kitabı verdi cümlesinde kitabı nesnedir, öğrencilere dolaylı tümleçtir.

Çünkü verilen şey kitap, verme işinin yöneldiği kişiler öğrencilerdir.

Çocuk topu bahçeye attı cümlesinde topu işten etkilenen nesne, bahçeye yönelme bildiren dolaylı tümleçtir.

Bu ayrımda belirtme ekiyle yönelme ekini ayırmak kadar anlam ilişkisini görmek de gerekir.

Doğru çözüm yöntemi yüklemden başlar.

Önce cümlenin yargısını taşıyan yüklem belirlenir.

Sonra -e, -de, -den ekli veya bu anlamı taşıyan sözler aranır.

Bu sözlerin yükleme kime, kimde, kimden, nereye, nerede, nereden sorularıyla bağlanıp bağlanmadığı kontrol edilir.

Cevap yer, yönelme, bulunma veya ayrılma ilişkisi kuruyorsa dolaylı tümleçtir.

Cevap zaman, sebep, tarz, miktar ya da şart bildiriyorsa başka öge düşünülür.

Sınavda başarılı olmak için dolaylı tümleci ek ezberiyle değil, yüklemle kurduğu anlam ilişkisi ve söz grubu bütünlüğüyle değerlendirmek gerekir.

Dolaylı tümleç, yalnız somut yer adlarıyla kurulmaz.

Kişilere, kurumlara, soyut hedeflere veya kaynaklara yönelme de aynı öge değerini doğurabilir.

Öğrenci öğretmenine danıştı cümlesinde öğretmenine sözü kişiye yönelme bildirir.

Bu düşünceden vazgeçti cümlesinde bu düşünceden sözü ayrılma ilişkisini soyut düzlemde kurar.

Karara bağlı kaldı cümlesinde karara sözü yönelme ya da bağlılık ilişkisiyle yüklemi tamamlar.

Önemli olan, ekli sözün yüklemin anlamını hangi yönden tamamladığını görmektir.

Bazı fiiller anlamları gereği belirli durum ekli tamamlayıcılarla kullanılır.

Güvenmek çoğu zaman -e ekiyle, bulunmak -de ekiyle, kaçınmak ya da vazgeçmek -den ekiyle tamamlanır.

Bu tür yapılarda ekli söz, yüklemin anlamını tamamlayan zorunlu unsur gibi davranabilir.

Sana güvendim cümlesinde sana dolaylı tümleçtir; senden vazgeçtim cümlesinde senden ayrılma ilişkisiyle yükleme bağlanır.

Aday, bu tür fiillerde ekli sözü görmezden gelirse cümlenin anlamını eksik çözer.

Dolaylı tümleçle yön bildiren zarf tümleci arasında da ince bir ayrım vardır.

İçeri girdi cümlesinde içeri sözü yön bildirir ama durum eki almadığı için çoğu çözümde zarf tümleci kabul edilir.

Eve girdi cümlesinde eve sözü yönelme ekiyle kurulmuş dolaylı tümleçtir.

Dışarıdan ses geldi cümlesinde dışarıdan ayrılma yeri bildiriyorsa dolaylı tümleç olarak düşünülebilir; dışarıdan bakınca ifadesinde ise bakış açısı veya tarz anlamı öne çıkabilir.

Bu nedenle ek, anlam ve soru birlikte değerlendirilmelidir.

Öge dizilişi sorularında dolaylı tümlecin yeri değişebilir.

Türkçede yardımcı unsurlar yüklemden önce farklı sıralanabilir; dolaylı tümleç başta, ortada ya da yükleme yakın konumda bulunabilir.

Ankara'ya dün kardeşim gitti cümlesinde Ankara'ya dolaylı tümleç baştadır.

Kardeşim dün Ankara'ya gitti cümlesinde yükleme yaklaşmıştır.

Yer değişikliği ögenin adını değiştirmez.