Ekler Konu Anlatımı

Ekler konusu, Türkçede bir kök ya da gövdenin sonuna gelen parçanın sözcüğe ne yaptığını anlamayı gerektirir.

Bir ek yalnız biçim olarak görülen küçük bir parça değildir; geldiği sözcüğün anlamını değiştirebilir, yapısını değiştirebilir, türünü dönüştürebilir veya sözcüğü cümlede başka sözcüklerle ilişkiye sokabilir.

Bu yüzden soru çözerken ekin adını ezberlemek tek başına yeterli olmaz.

Önce ekin geldiği sözcüğün başlangıçtaki durumuna, sonra ekten sonra ortaya çıkan son biçime bakmak gerekir.

Bu başlıkta en temel ayrım yapım eki ile çekim eki arasındadır.

Çekim ekleri, sözcüğe cümlede görev kazandıran ve dil bilgisinde temel olarak bilinmesi gereken eklerdir.

Yapım ekleri ise çekim ekleri dışında kalan, eklendikleri sözcüklerin anlamlarını ve yapılarını değiştiren eklerdir.

Bir ek sözcüğün türünü değiştirebilir ya da aynı tür içinde yeni bir anlam oluşturabilir.

Bu nedenle her ek almış sözcük otomatik olarak türemiş sayılmaz.

Soruda asıl aranan, ekin gerçekten yapım görevi üstlenip üstlenmediğidir.

Yapım ekinin işlevi sorulduğunda izlenecek mantık nettir.

Ek gelmeden önce sözcük neydi, ek geldikten sonra ne oldu soruları birlikte sorulur.

Türkçede kök türü temel olarak isim veya fiil diye düşünülür.

Ek geldikten sonra ortaya çıkan sözcük de yine isim ya da fiil olur.

Bu iki taraflı bakış, yapım eklerini dört işleve ayırır: isimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil.

Asıl ölçüt ekin adı değil, aldığı kök ile ortaya çıkardığı yeni sözcüğün türüdür.

İsim yapan eklerde sonuçta ortaya çıkan sözcük isim soyludur.

Kök isimse ve ekten sonra yine isim ortaya çıkıyorsa isimden isim yapım eki vardır.

Ev sözcüğüne gelen -li ekiyle evli sözcüğü oluştuğunda başlangıçtaki kök isimdir, sonuçtaki sözcük de hareket bildirmeyen bir isimdir.

Bu yüzden -li eki bu örnekte isimden isim yapım eki görevi görür.

Kök fiilse ve ekten sonra isim ortaya çıkıyorsa bu kez fiilden isim yapım eki düşünülür.

Burada önemli olan, son sözcüğün fiil gibi çekimlenip çekimlenmediği değil, anlamca isim değerine geçip geçmediğidir.

Fiil yapan eklerde sonuçta ortaya çıkan sözcük eylem bildirir.

Kök isimken ekten sonra fiil oluşuyorsa isimden fiil yapım eki vardır.

Ev kökünden evlenmek biçimi kurulduğunda başlangıçta isim olan kök, ekten sonra hareket bildiren bir fiile dönüşür.

Bu yüzden burada ekin işlevi isimden fiil yapmaktır.

Kök zaten fiilse ve ekten sonra yeni bir fiil oluşuyorsa fiilden fiil yapım eki söz konusudur.

Dövmek kökünden dövüşmek veya dövüştürmek gibi biçimlere gidildiğinde kök fiildir ve sonuçta yine fiil oluşur; ek, fiilden yeni fiil üretir.

Soru tipleri bu mantığın etrafında kurulur.

Bazen doğrudan yapım ekinin işlevi sorulur; bu durumda ekten önceki kökün türü ve ekten sonraki sözcüğün türü karşılaştırılır.

Bazen seçeneklerde fiilden isim yapma eki almıştır gibi özel bir ifade verilir; bu durumda kökün gerçekten fiil olup olmadığı ve sonuçta isim değerinin doğup doğmadığı denetlenir.

Bazen de numaralanmış sözcüklerden hangisinin hem yapım hem çekim eki aldığı sorulur.

Böyle bir soruda önce yapım ekinin sözcükte yeni bir yapı kurup kurmadığı, sonra kalan eklerin çekim göreviyle cümleye bağlayıp bağlamadığı görülür.

Ek ile sözcük sınırını doğru kurmak da önemlidir.

Anlamlı en küçük parça kökü verir; ondan sonra gelen parçanın gerçekten ek olup olmadığı ve hangi noktada yeni sözcüğün oluştuğu dikkatle seçilir.

Evli örneğinde ev köktür, -li ektir ve evli yeni sözcüktür.

Evlendirme gibi daha uzun biçimlerde ise sözcüğü bir anda parçalamak yerine adım adım ilerlemek gerekir.

Önce anlamlı kök bulunur, sonra ilk anlamlı dönüşüm yakalanır, ardından eklerin sırayla sözcüğe ne yaptığı izlenir.

Bu yöntem, sadece görüntüye bakarak yanlış sınır çizmeyi önler.

Yapım eki incelenirken sözcüğün son hâline odaklanmak gerekir.

Bir sözcüğün içinde daha önce başka ekler bulunabilir; ancak soruda hangi ekin işlevi soruluyorsa o ekten önceki yapı ve o ekten sonraki sonuç karşılaştırılır.

Evlendirme biçiminde ev kökünden evlenmek fiiline geçiş, ardından yeni eklerle başka bir fiil ya da isim biçimi oluşması adım adım izlenir.

Her adımda aynı soru sorulur: önceki parça isim mi fiil mi, yeni oluşan biçim isim mi fiil mi?

Bu soru netleşmeden ekin türü netleşmez.

Çekim ekiyle yapım ekini ayırırken anlam değişimi ve yapı değişimi belirleyicidir.

Çekim eki çoğu zaman sözcüğün temel sözlük anlamını değiştirmez; onu cümlede kişi, zaman, hâl, iyelik veya benzeri görevlerle kullanıma sokar.

Yapım eki ise yeni bir sözcük kurar.

Ev sözcüğü ile evli sözcüğü aynı şey değildir; evlenmek ise artık hareket bildiren başka bir sözcüktür.

Bu fark görüldüğünde, hem yapım hem çekim eki almış sözcükleri bulmak kolaylaşır.

Önce türemiş yapı bulunur, sonra o yapıya eklenen görev ekleri ayrılır.

Yapım eklerinde ezber listesi yardımcı olabilir, fakat asıl amaç ekin çalışma yönünü görmektir.

Bir ekin adı sorulurken kökün anlamlı en küçük parça olması, gövdenin ise daha önce ek almış yeni biçim olması dikkate alınır.

Ek doğrudan köke gelebileceği gibi gövdeye de gelebilir.

Bu durumda yine aynı işlem uygulanır: ekten önceki biçim hangi türdedir ve ekten sonra oluşan biçim hangi türdedir?

Böyle bakıldığında uzun sözcükler de yönetilebilir hâle gelir.

Sözcük birden çok ek taşıyorsa bütün ekler aynı anda adlandırılmaya çalışılmaz; her ek kendi öncesi ve sonrası üzerinden değerlendirilir.

Bu mantık, yapım ve çekim eklerinin birlikte bulunduğu sorularda özellikle işe yarar.

Önce yeni sözlük anlamı veya yeni tür oluşturan yapım eki yakalanır.

Sonra sözcüğü cümleye bağlayan çekim ekleri ayrılır.

Böylece öğrenci, yalnız son harflere bakarak karar vermek yerine ekin sözcüğe ne kattığını açıkça gösterir.