Çıkarım Konu Anlatımı

Çıkarım, cümlede verilen bir bilgiye, gözleme, belirtiye veya saptamaya dayanarak yeni bir sonuca ulaşma işlemidir.

Bu işlemde iki katman bulunur.

İlk katmanda eldeki veri vardır: görülen bir davranış, verilen bir sayı, metinde kullanılan anlatım, kişinin söylediği söz, olayların sıralanışı veya karşılaştırılan durumlar.

İkinci katmanda bu veriden çıkarılan sonuç yer alır.

Bu nedenle çıkarım cümlesi, yalnızca bir durumu söylemez; o durumun düşündürdüğü yeni yargıyı da kurar. “Yazar, metinde sürekli teknik terimlere yer veriyor; demek ki alanı bilen okura sesleniyor” cümlesinde teknik terimler dayanak, uzman okur sonucu ise çıkarımdır.

Bu konunun hukuki çerçevesi, KPSS Türkçe’de cümlede anlam başlığıdır.

Kaynak anlatımda saptama ve çıkarımın kardeş başlıklar olarak ele alınması boşuna değildir.

Saptama, var olanı belirginleştirir; çıkarım, belirginleşen durumdan yeni bir anlam üretir. “Brokoli ve ıspanak lif bakımından zengindir” cümlesi bir besin özelliğini saptar. “Bu sebzelerin sık önerilmesi, beslenmede lifin önemli görüldüğünü gösterir” cümlesi ise eldeki bilgiden bir sonuç çıkarır.

Sınavda bu ayrım, özellikle paragrafın ana düşüncesini bulurken belirleyicidir; çünkü yazar çoğu zaman önce saptamalar yapar, sonra ana sonuca ulaşır.

Çıkarımın temel şartı, sonucun bir dayanağa bağlanmasıdır.

Dayanak yoksa cümle çıkarım değil, tahmin, ön yargı veya kişisel kanaat olabilir. “Bu öğrenci kesin başarısız olur” cümlesi hiçbir belirtiye dayanmıyorsa ön yargıdır. “Son denemelerde netleri düzenli artmış; sınavda da iyi bir sonuç alması beklenir” cümlesinde ise veri vardır ve sonuç bu veriden doğar.

Çıkarımda sonuç bazen kesin, bazen olasılıklı ifade edilebilir; fakat her durumda cümle, okuyucuya “bu bilgi bizi şu yargıya götürür” ilişkisini hissettirir.

Saptama ile çıkarım arasındaki farkı görmek için aynı konu üzerinde iki cümle kurulabilir. “Metinde kısa cümleler kullanılmıştır” saptamadır; çünkü metnin gözlenebilir bir özelliği belirtilmiştir. “Metinde kısa cümlelerin kullanılması, anlatıma hızlı bir akış kazandırmıştır” çıkarıma yaklaşır; çünkü gözlenen biçimden etki sonucuna geçilmiştir. “Kentte son yıllarda nüfus artmıştır” saptamadır. “Nüfus artışı, kentin iş olanakları bakımından çekici hâle geldiğini düşündürmektedir” çıkarımdır.

İlk cümle fotoğraf çeker; ikinci cümle fotoğraftan anlam üretir.

Çıkarım, değerlendirme ile de karışabilir.

Değerlendirme, bir şeyin iyi, kötü, başarılı, yetersiz, etkileyici veya sıradan olduğunu belirten değer hükmüdür.

Çıkarım ise bir dayanağın sonucudur. “Romanın dili yalındır” saptama veya üslup belirlemesidir. “Romanın dili yalın olduğu için geniş okur kitlesine ulaşması kolaylaşmıştır” çıkarımdır. “Roman oldukça başarılıdır” değerlendirmedir.

Elbette bir çıkarım aynı zamanda değerlendirme içerebilir; örneğin “bu anlatım tercihi romanı daha etkili kılmıştır” cümlesi hem dayanaklı bir sonuç hem değer hükmü taşıyabilir.

Soru kökü hangi anlamı sorduğuna göre karar verilmelidir.

Tahmin ve çıkarım ayrımı da önemlidir.

Tahmin çoğu zaman geleceğe, bilinmeyene veya henüz kesinleşmemiş bir duruma yönelir.

Çıkarım ise verilenlerden sonuç alma mantığına dayanır. “Bulutlar karardı, yağmur yağabilir” tahmindir; çünkü gelecekteki bir olasılık belirtilmiştir. “Bulutların kararması, havanın değişmeye başladığını gösteriyor” çıkarımdır; çünkü mevcut belirti yorumlanmıştır.

İki anlam bazen iç içe geçebilir.

Bu durumda cümlenin ağırlığına bakılır: belirsiz gelecek mi baskın, yoksa eldeki veriden sonuç mu çıkarılıyor?

Ön yargı, çıkarımın zayıf taklididir.

Ön yargıda kişi yeterli bilgiye ulaşmadan peşin hüküm verir.

Çıkarımda ise bir kanıt veya en azından makul bir belirti bulunur. “Bu kitabı okumadan sıkıcıdır” demek ön yargıdır. “Kitabın ilk bölümlerinde olay örgüsü çok yavaş ilerliyor; bu nedenle romanın giriş kısmı okuru zorlayabilir” demek çıkarımdır.

Burada sonuç tartışılabilir, fakat boşlukta değildir.

KPSS’de seçeneklerde “çıkarım yapılmıştır” deniyorsa, cümlede mutlaka bir dayanak-sonuç ilişkisi aranmalıdır.

Çıkarımın öznel veya nesnel olabileceği unutulmamalıdır.

Kaynak anlatım, çıkarım cümlelerinin metne bağlı olarak iki biçimde de kurulabileceğini gösterir. “Verilere göre okuma oranı yükselmiştir; bu durum kitap satışlarındaki artışı açıklamaktadır” daha nesnel bir çıkarım olabilir. “Yazarın bu ayrıntıya sık dönmesi, çocukluk anılarını hâlâ sıcak bir duyguyla taşıdığını düşündürüyor” ise daha öznel bir çıkarımdır.

Her iki durumda da önemli olan, sonucun önceki bilgiyle kurulmasıdır.

Öznel olması çıkarım niteliğini ortadan kaldırmaz.

Çözüm prosedürü açık olmalıdır.

Önce cümlede verilen doğrudan bilgi bulunur.

Bu bilgi bir gözlem, veri, örnek, davranış veya biçim özelliği olabilir.

Sonra cümlenin bu bilgiyle yetinip yetinmediği sorgulanır.

Eğer cümle “bu böyledir” düzeyinde kalıyorsa saptamadır.

Eğer “bu böyle olduğuna göre şuna ulaşılır” düzeyine geçiyorsa çıkarımdır. “Demek ki”, “anlaşılan”, “gösteriyor”, “düşündürmektedir”, “buradan hareketle” gibi ifadeler yardımcı olabilir; fakat bunlar olmadan da çıkarım kurulabilir.

Aynı şekilde bu ifadelerin bulunduğu her cümle otomatik çıkarım sayılmaz; dayanak aranmalıdır.

Sınav tuzakları çoğunlukla anlam komşuluklarından gelir.

Saptama ile çıkarım kardeştir; ama aynı şey değildir.

Tahminle çıkarım birbirine yaklaşır; ama tahminde belirsizlik, çıkarımda dayanaklı sonuç öne çıkar.

Ön yargı sonuç söyler; ama yeterli kanıt taşımaz.

Değerlendirme değer bildirir; çıkarım ise gerekçeli sonuca ulaşır.

Bir cümlede bu anlamlardan birkaçının birlikte bulunması mümkündür.

Bu yüzden seçenek çözümünde tek kelimeye yapışmak yerine yargının nereden nereye ilerlediğini görmek gerekir.

Sonuç olarak çıkarım, cümlede anlam sorularının ana düşünceye açılan kapısıdır.

Bir metnin yazarını anlamak için yalnızca neyi saptadığını değil, o saptamalardan hangi sonuca vardığını görmek gerekir.

KPSS’de doğru cevap çoğu zaman bu geçişi fark eden adayın olur.

Verilen cümle önce bir durumu belirliyor, sonra bu durumun düşündürdüğü yeni bir yargıya ulaşıyorsa çıkarım anlamı vardır; yalnızca durumu belirliyorsa saptama sınırında kalır.

Çıkarım cümlelerinin paragrafla ilişkisi özellikle güçlüdür.

Bir paragrafta yazar, okura önce örnekler, tanımlar, karşılaştırmalar ve saptamalar sunar; ardından bunlardan genel bir düşünceye ulaşır.

Ana düşünce çoğu zaman bu sonuca yakındır.

Bu yüzden çıkarım, yalnızca tek cümlede aranan bir anlam adı değil, metnin düşünsel hedefini bulma yöntemidir.

Eğer bir cümle önceki cümlelerden destek alıyor ve “öyleyse” çizgisinde bir hüküm kuruyorsa, paragrafın ana yönünü taşıma ihtimali yükselir.

Kaynak anlatımın çıkarımı ana düşünceyle ilişkilendirmesi bu yüzden önemlidir.

Çıkarımda sonuç, metinde açıkça yazılmış bilginin aynısı olmamalıdır.

Bir cümlede “sanatçı romanlarında köy yaşamını anlatır” denmişse, “sanatçı köy yaşamına yer vermiştir” demek sadece tekrar veya saptamadır.

Ancak “sanatçının köy yaşamını merkeze alması, toplumsal değişimi yerelden okumaya çalıştığını gösterir” denirse çıkarım yapılmış olur.

Çünkü ikinci cümle, ilk bilgiyi yorumlayarak daha geniş bir sonuca gider.

Bu ayrım, seçeneklerde “ulaşılabilir” ve “söylenebilir” ifadeleriyle karşımıza çıkabilir.

Çıkarımın sınırı, kaynakta desteklenebilir olmasıdır.

Çok ileri giden sonuçlar çıkarım değil, aşırı yorum olur. “Metinde deniz imgeleri var; yazar kesinlikle denizci bir aileden gelmiştir” cümlesi yeterli dayanak taşımıyorsa güvenilir çıkarım değildir. “Metindeki deniz imgeleri, yazarın anlatıda özgürlük ve uzaklaşma duygusunu güçlendirdiğini düşündürür” daha makul bir çıkarımdır; çünkü metnin dilinden hareket eder.