Cümle Türleri Konu Anlatımı

Cümle, bir düşünceyi, duyguyu, durumu ya da olayı yargı bildirerek anlatan sözcük veya sözcük grubudur.

Cümle türleri ise bu yargının hangi yolla kurulduğunu farklı ölçütlerle sınıflandırır.

Bir cümle yalnız tek açıdan adlandırılmaz; yüklemin türüne göre bir sonuç, yüklemin yerine göre başka bir sonuç, anlamına ve yapısına göre ayrı sonuçlar alınır.

Bu yüzden cümle türleri konusu ezberden çok yöntem konusudur.

Aday, önce yüklemi bulmalı, sonra hangi sınıflandırmanın sorulduğunu belirlemeli ve her ölçütü kendi kuralıyla uygulamalıdır.

Yüklemin türüne göre cümleler fiil cümlesi ve isim cümlesi olarak ayrılır.

Yüklem çekimli bir fiil ya da fiil grubuysa fiil cümlesi vardır.

Öğrenciler sabaha kadar çalıştı cümlesinde çalıştı sözcüğü iş bildirir ve çekimli fiildir.

Bu nedenle cümle yüklemin türüne göre fiil cümlesidir.

Fiil cümlelerinde hareket, oluş, kılış ya da durum doğrudan fiil aracılığıyla verilir.

Geçişli fiillerle kurulan cümlelerde nesne bulunabilir; geçişsiz fiillerde ise yüklemin anlamı nesne istemez.

Ancak nesne bulunup bulunmaması, cümlenin fiil cümlesi olup olmadığını değil, fiilin geçişlilik değerini ilgilendirir.

Yüklem ek fiille çekimlenmiş isim ya da isim grubuysa isim cümlesi oluşur.

Hava serindi, karar doğrudur, sınıfta kimse yoktu gibi cümlelerde yüklem isim soylu unsurlarla kurulmuştur.

Ek fiil görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, geniş zaman ya da şart biçimleriyle isme yargı değeri kazandırabilir.

Bazı isim cümlelerinde ek açıkça görünmez; örneğin bugün hava güzel cümlesinde güzel sözcüğü yüklem görevindedir ve geniş zaman anlamı sezilir.

Var ve yok sözcükleriyle kurulan yüklemler de isim cümlesi içinde değerlendirilir.

Sınavda son sözcüğe değil, yüklemin kök görevine bakmak gerekir.

Yüklemin yerine göre cümleler kurallı ve devrik olarak incelenir.

Türkçede temel dizilişte yüklem genellikle sonda bulunur.

Yüklemi sonda olan cümle kurallıdır: Arabalar yavaş ilerliyordu cümlesinde yüklem ilerliyordu sözcüğüdür ve cümlenin sonunda yer alır.

Yüklem sonda değilse devrik cümle vardır: Yavaş ilerliyordu arabalar cümlesinde yüklem başa alınmıştır.

Devrik cümleler şiirde, konuşma dilinde, atasözlerinde ve sohbet üslubunda sık görülebilir.

Bu kullanım anlatımı doğal ya da etkili kılabilir; ancak sınav açısından belirleyici olan estetik değil, yüklemin yeridir.

Eksiltili cümle, yüklemi söylenmediği hâlde bağlamdan tamamlanabilen cümledir.

Yüklem sonda değil diye her cümle eksiltili olmaz; önce açık bir yüklem var mı yok mu bakılır.

Yarın erkenden Ankara'ya... gibi bir anlatımda yargı tamamlanmamıştır ve yüklem bağlamdan beklenir.

Buna karşılık Geldi sonunda beklenen haber cümlesinde yüklem geldi sözcüğüdür; sonda değildir, bu yüzden devriktir.

KPSS’de devrik ve eksiltili ayrımı bu nedenle önemlidir.

Açık yüklem varsa yerine bakılır; açık yüklem yoksa eksiltili değer düşünülür.

Anlamına göre cümlelerde olumlu, olumsuz, soru ve ünlem gibi değerler aranır.

Olumlu cümle, yargının gerçekleştiğini ya da var olduğunu bildirir.

Kütüphaneye gitti cümlesinde gitme eylemi gerçekleşmiş kabul edilir.

Olumsuz cümle, yargının gerçekleşmediğini veya bulunmadığını gösterir; -ma, -me eki, değil sözcüğü ve yok yüklemi bu anlamı kurabilir.

Kütüphaneye gitmedi, karar doğru değil, sınıfta kimse yok cümleleri olumsuzdur.

Burada biçim ile anlam birlikte değerlendirilmelidir; yok sözcüğü isim soyludur ama cümleye olumsuz anlam verir.

Soru cümlesi, bilgi alma amacıyla kurulabilir ve soru eki, soru zamiri, soru sıfatı, soru zarfı ya da soru edatıyla oluşturulabilir.

Niçin Bursa'yı bu kadar seviyoruz cümlesinde niçin soru anlamı kurar.

Geldin mi cümlesinde mi eki soru değerini taşır.

Ancak her soru biçimi gerçek bilgi istemeyebilir; retorik sorular ya da ünlem değeri taşıyan anlatımlar olabilir.

Ne güzel anlattı cümlesi soru değildir, beğeni bildirir.

Bu yüzden soru cümlesi değerlendirilirken hem soru unsurunun varlığı hem de cümlenin anlamı okunmalıdır.

Yapısına göre cümlelerde yargı sayısı ve yan yargı ilişkisi önemlidir.

Tek yüklemli ve içinde fiilimsi, şart anlamı ya da başka bir yan yargı bulunmayan cümle basit kabul edilir.

Ders başladı cümlesi bu açıdan yalındır.

Ders başlayınca sınıf sustu cümlesinde başlayınca fiilimsisi yan yargı kurar; bu cümle artık yapı bakımından birleşik özellik gösterir.

Öğrenciler geldi, öğretmen derse başladı gibi cümlelerde birden fazla yüklem sıralanırsa sıralı cümle; ve, ama, fakat gibi bağlaçlarla yargılar bağlanırsa bağlı cümle ilişkisi oluşabilir.

Yapı sorularında yalnız noktalama ya da uzunluk değil, yargıların kuruluşu esas alınır.

Cümle türleri cümlenin ögeleriyle bağlantılıdır, fakat aynı şey değildir.

Yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci cümlede görev alan unsurları gösterir; cümle türleri ise yargının sınıflandırılmasını anlatır.

Bir cümlede zarf tümleci bulunması, o cümlenin türünü doğrudan belirlemez.

Aynı şekilde isim cümlesi olması, öznesinin açık ya da gizli olacağı anlamına gelmez.

Önce ögeleri bulmak yüklemi tanımayı kolaylaştırabilir; fakat soru cümle türünü soruyorsa cevap öge adlarıyla değil, ilgili sınıflandırma başlığıyla verilmelidir.

Bu ayrım seçeneklerdeki çeldiricileri azaltır.

Cümle türleri çözümünde en yaygın hata, bir ölçütün bilgisini diğerine taşımaktır.

Bir cümle fiil cümlesi olduğu için mutlaka kurallı olmaz; devrik olabilir.

Olumsuz olması, isim ya da fiil cümlesi olmasını belirlemez.

Soru anlamı taşıması, yapı bakımından birleşik olduğu anlamına gelmez.

Örneğin Sınav bitince neden hemen çıktın cümlesi yüklemine göre fiil cümlesi, anlamına göre soru cümlesi, yapısına göre fiilimsi içerdiği için birleşik, yüklemi sonda olduğu için kurallı olabilir.

Aynı cümle farklı başlıklarda farklı etiketler alır.

Cümle türlerinde noktalama ve uzunluk tek başına belirleyici değildir.

Kısa bir cümle birleşik olabilir; uzun bir cümle basit kalabilir.

Virgül bulunması sıralı cümle için ipucu verebilir, ama asıl kanıt birden fazla yargının bulunmasıdır.

Soru işareti çoğu zaman soru cümlesini gösterir, fakat ünlem veya alay anlamı taşıyan kullanımlar ayrıca yorumlanır.

Bu nedenle biçimsel işaretler yardımcı kabul edilmeli, son karar yüklem ve yargı ilişkisine göre verilmelidir.