Dolaylı Anlatım (Aktarma) Cümleleri Konu Anlatımı

Dolaylı anlatım, bir kişiye ait sözün, görüşün ya da düşüncenin aktarıcı tarafından kendi cümle düzeni içinde yeniden kurulmasıdır.

Bu anlatımda sözün ana anlamı korunur; fakat söz, sahibinin ağzından çıktığı biçimiyle verilmez.

Aktarıcı, konuşanın cümlesini özetleyebilir, kişi eklerini değiştirebilir, zaman yapısını kendi anlatımına uydurabilir veya cümleyi bir yan cümle hâline getirebilir. “Yazar, sanatın toplumun gerçeğini dile getirmesi gerektiğini belirtir” cümlesinde düşünce yazara aittir; ancak yazarın bire bir cümlesi verilmemiştir.

Bu nedenle dolaylı anlatım vardır.

Dolaylı anlatımın özü, anlamın başkasına, cümle kuruluşunun ise aktarıcıya ait olmasıdır.

Doğrudan anlatım ile dolaylı anlatım arasındaki temel fark sözün korunma derecesidir. “Sanatçı, ‘Gerçeği saklamadan yazmalıyım.’ dedi” cümlesinde söz doğrudan aktarılmıştır. “Sanatçı, gerçeği saklamadan yazması gerektiğini söyledi” cümlesinde ise aynı düşünce aktarıcı tarafından yeniden kurulmuştur.

İkinci cümlede kişi eki, kip yapısı ve cümle düzeni değişmiştir.

Anlam yakın olsa da biçim artık konuşanın kendi cümlesi değildir.

Dolaylı anlatım kararında en önemli nokta budur: Aktarılan düşünce aynı kalabilir; fakat cümle yapısında değişiklik varsa doğrudan anlatımdan uzaklaşılır.

Sınavda adayın sadece “başkasının sözü var” demesi yetmez, bu sözün hangi biçimde verildiğini görmesi gerekir.

Dolaylı anlatımda “belirtmek”, “söylemek”, “ifade etmek”, “vurgulamak”, “dile getirmek”, “ileri sürmek”, “savunmak”, “aktarmak” gibi fiiller sık kullanılır.

Bu fiiller konuşanın düşüncesini bildirir; fakat çoğu zaman sözün aynen verildiğini garanti etmez. “Araştırmacı, dil değişiminin toplumsal koşullarla bağlantılı olduğunu vurgular” cümlesinde araştırmacının görüşü aktarılmıştır; ancak özgün cümle korunmamıştır. “Öğretmen, konuyu tekrar etmemiz gerektiğini söyledi” cümlesinde de öğretmenin talebi dolaylı biçimde verilmiştir.

Buna karşılık “Öğretmen, ‘Konuyu tekrar edin.’ dedi” doğrudan anlatımdır.

Fiillerin anlamı önemlidir; fakat asıl ölçüt yine cümlenin yeniden kurulup kurulmadığıdır.

Dolaylı anlatımda kişi ve zaman değişiklikleri çok belirgindir.

Konuşan kişi “ben” demiş olabilir; aktarıcı bunu “o” ya da kişi adının bulunduğu bir yapı hâline getirebilir. “Şair, ‘Bu şehirde kendimi yalnız hissediyorum.’ dedi” doğrudan anlatımdır. “Şair, o şehirde kendini yalnız hissettiğini söyledi” dolaylı anlatımdır.

Burada “ben” yerine “kendini”, “bu şehir” yerine “o şehir” kullanılmış; cümle aktarıcının bakış noktasına taşınmıştır.

Zaman da değişebilir: “Geleceğim” sözü “geleceğini söyledi” biçimine dönüşür.

Bu dönüşümler küçük görünse de anlatım türünü değiştirir.

Çünkü söz artık aynen değil, anlamı korunarak aktarılmıştır.

Dolaylı anlatımda tırnak işareti genellikle kullanılmaz; fakat noktalama tek başına karar verdirmez.

Tırnak yok diye her cümle dolaylı anlatım değildir; bazen doğrudan söz tırnaksız biçimde de verilebilir.

Tırnak var diye de her zaman doğrudan anlatım yorumu otomatik yapılmamalıdır; tırnak bazen özel anlam, ironi ya da terim belirtmek için kullanılabilir.

Dolaylı anlatımda daha güvenli denetim, aktarılan sözün cümleye nasıl bağlandığıdır. “Olduğunu”, “ettiğini”, “yapacağını”, “düşündüğünü”, “savunduğunu” gibi yapılar, sözün aktarıcının cümlesine yedirildiğini gösterir.

Bu yapılar, dolaylı anlatımın dil bilgisel izlerini verir.

Dolaylı anlatımda aktarılan söz emir, soru, koşul ya da istek içerebilir; ancak bu değerler aktarıcının cümlesine dönüştürülür. “Öğretmen, ‘Soruları sırayla çözün.’ dedi” doğrudan anlatımdır. “Öğretmen, soruları sırayla çözmemizi istedi” dolaylı anlatımdır. “Arkadaşım, ‘Yarın gelir misin?’ diye sordu” doğrudan aktarım taşır. “Arkadaşım, yarın gelip gelmeyeceğimi sordu” dolaylı anlatımdır.

Koşulda da aynı ilke geçerlidir: “Babam, ‘Geç kalırsan haber ver.’ dedi” doğrudandır; “Babam, geç kalırsam haber vermemi söyledi” dolaylıdır.

Cümlenin anlam ilişkisi korunabilir, ama söyleyiş biçimi değiştiği için aktarma türü değişir.

Dolaylı anlatım ile yorum cümlesi de ayırt edilmelidir.

Aktarıcı başkasının düşüncesini kendi cümlesiyle verdiğinde dolaylı anlatım vardır; fakat aktarıcı o düşünce hakkında kendi değerlendirmesini ekliyorsa yorum da devreye girebilir. “Eleştirmen, romanın dili ağır olduğu için okuru yorduğunu söyler” cümlesinde eleştirmenin görüşü aktarılır. “Eleştirmenin bu görüşü romanı haksız biçimde küçümser” cümlesi ise aktarıcının değerlendirmesidir.

Dolaylı anlatımda başkasına ait fikir korunur; aktarıcının yorumu ana malzeme olmak zorunda değildir.

Seçeneklerde “dolaylı aktarıma yer verilmiştir” deniyorsa başkasına ait düşüncenin aktarıcının cümlesiyle verilip verilmediği aranmalıdır.

Dolaylı anlatım bazen tanık gösterme işleviyle birlikte kullanılabilir.

Bir yazar kendi düşüncesini desteklemek için bir uzmanın görüşünü aynen vermeyip özetleyebilir.

Bu durumda doğrudan alıntı yoktur, fakat uzman görüşüne dayanma vardır. “Dil bilimci, çocukların ana dilini çevreyle etkileşim içinde geliştirdiğini belirtir” cümlesi dolaylı aktarımdır; eğer bu görüş bir savı desteklemek için kullanılmışsa tanık gösterme de söz konusu olabilir.

Ancak her dolaylı anlatım tanık gösterme değildir.

Bir haber cümlesi, bir rapor, bir hikâye anlatımı veya günlük konuşma da dolaylı aktarımla kurulabilir.

İşlev, bağlama göre belirlenir; anlatım türü ise sözün değiştirilip değiştirilmediğine göre belirlenir.

Dolaylı anlatımın hukuki ve resmi metinlerdeki karşılığı, beyanın lafzını değil anlamını raporlamaktır. “Başvuran, işlemin hukuka aykırı olduğunu ileri sürdü” cümlesi dolaylı anlatımdır; çünkü başvuranın bire bir cümlesi verilmez, iddiası özetlenir. “Tanık, olay yerinde kimseyi görmediğini söyledi” cümlesinde tanığın beyanı aktarıcının düzeniyle sunulur.

Buna karşılık “Tanık, ‘Olay yerinde kimseyi görmedim.’ dedi” doğrudan anlatımdır.

Türkçe sorusunda bu ayrım, resmi metin bilgisi için değil, aktarma biçimini görmek için önemlidir.

Aynı beyan iki farklı anlatım biçimiyle verilebilir ve seçenekler bu farkı yoklayabilir.

Dolaylı anlatım sorularında izlenecek işlem sırası açık olmalıdır.

Önce cümlede başkasına ait bir söz, düşünce, iddia, görüş veya bilgi bulunup bulunmadığı belirlenir.

Sonra bu sözün aynen mi, yoksa aktarıcının cümle yapısına göre mi verildiği kontrol edilir. “Dedi”, “diye”, “diyerek” gibi demek fiili biçimleri doğrudan anlatımı düşündürür; “belirtti”, “ifade etti”, “vurguladı”, “söyledi” gibi fiiller ve “olduğunu” yapıları dolaylı anlatımı düşündürür.

Ancak karar, fiil ezberine bırakılmamalıdır.

Aktarıcı sözü değiştirerek veriyorsa dolaylı anlatım vardır.

Değişiklik yapılmamışsa doğrudan anlatım vardır.

Bu ayrım küçük eklerde ve cümlenin kuruluşunda saklı olabilir.