Saptama Konu Anlatımı

Saptama, bir cümlenin eldeki durumu görünür kılmasıdır.

Konuşan kişi bir olayın nasıl gerçekleştiğini, bir varlığın hangi özelliği taşıdığını, bir metinde hangi anlatım yolunun kullanıldığını ya da bir süreçte ne tür değişim görüldüğünü belirler.

Bu belirleme çoğu zaman yalın bir gözleme dayanır; bazen de okunan metinden çıkarılan fakat metnin sınırları içinde kalan açık bir özelliği adlandırır.

Saptamada amaç değer biçmek değil, durumu seçip göstermektir.

Bu yüzden bir cümlede ana yük, neyin var olduğunu veya neyin fark edildiğini söylemekse saptama anlamı aranır.

Sınavda bu başlık, cümlenin taşıdığı yargı bakımından ele alınır; yasal bir mevzuat konusu değil, Türkçe testlerinde anlam çözümleme çerçevesidir.

Bu çerçevede adaydan beklenen, cümlenin bilgi, yorum, sonuç ve duygu katmanlarını ayırmasıdır.

Saptamanın en önemli ölçütü, cümlenin nesneye veya duruma ilişkin belirgin bir özellik ortaya koymasıdır.

Bir romanın üç bölümden oluştuğunu söylemek, bir şairin son kitabında gündelik dili öne çıkardığını belirtmek, bir konuşmada örneklerin önceki bölümlere göre çoğaldığını ifade etmek saptamadır.

Bu cümlelerde konuşan kişi eserin iyi ya da kötü olduğunu söylemez; yalnızca fark edilen yapıyı bildirir.

Aynı mantık günlük durumlar için de geçerlidir.

Bir mahallede eski evlerin yerini çok katlı binaların aldığını belirtmek, gençlerin haberleri daha çok dijital ortamlardan izlediğini söylemek ya da bir öğrencinin denemelerde süreyi yetiştiremediğini aktarmak, değer hükmü eklenmediği sürece saptama sayılır.

Saptama ile çıkarım arasındaki sınır dikkat ister.

Çıkarımda konuşan kişi verilen ipuçlarından hareketle yeni bir sonuca ulaşır.

Saptamada ise cümle, eldeki bilgiyi belirler ve çoğu zaman bu bilgi çıkarımın dayanağı olur.

Sanatçı bu öykülerde kısa cümleler kullanmıştır anlamındaki yargı saptamadır; sanatçı okurun dikkatini canlı tutmak istediği için kısa cümleler kullanmıştır anlamındaki yargı ise niyet belirlediği için çıkarıma yaklaşır.

İlkinde metinde görülen biçim adlandırılır, ikincisinde bu biçimin arkasındaki amaç yorumlanır.

KPSS tuzağı burada kurulur: Seçenekte cümlenin küçük bir kısmı saptama gibi görünür; fakat devamında olmalı, demek ki, bu yüzden, amaçlamış gibi ifadelerle sonuç üretilirse cevap değişebilir.

Değerlendirme de saptamayla sık karışır.

Değerlendirme, bir varlık ya da durum hakkında değer bildiren bir yargıdır.

Bir filmin uzun planlarla çekildiğini söylemek saptama iken, bu uzun planların filmi durağanlaştırdığını söylemek değerlendirmedir.

Bir şiirde halk söyleyişlerinden yararlanıldığını belirtmek saptama iken, bu söyleyişlerin şiire içtenlik kattığını ileri sürmek değerlendirmedir.

Saptama cümlesinde başarılı, yetersiz, etkileyici, zayıf, özgün, sıradan gibi değer taşıyan sözcükler zorunlu değildir; varsa da cümlenin asıl işi bunlarla hüküm kurmaksa artık değerlendirme gündeme gelir.

Bu yüzden yalnızca bir özelliğin bulunması değil, o özelliğe nasıl yaklaşıldığı da okunmalıdır.

Saptama bazen karşılaştırma içinde de bulunabilir.

İki dönemin, iki sanatçının ya da iki davranışın farklı yönleri belirlenirken cümle karşılaştırma anlamı kazanır; fakat karşılaştırmanın içinde yapılan her belirleme ayrıca saptama niteliği taşıyabilir.

Soru kökü hangi anlamı sorduğuna göre cevap değişir.

Bir cümle, önceki yıllara göre şehirde toplu taşıma kullanımının arttığını belirtiyorsa karşılaştırmalı bir saptama vardır.

Ancak seçenekler arasında yalnızca saptama aranıyorsa, değer yargısı ve çıkarım içermeyen bu belirleme doğru olabilir.

Buna karşılık artışın çevre bilincinin geliştiğini kanıtladığını söylemek, belirlemeden sonuç çıkarır.

Saptama sorularında işlemsel yol basittir.

Önce cümlenin konusu bulunur; hakkında konuşulan kişi, eser, olay veya durum belirlenir.

Sonra bu konu hakkında hangi yargının verildiği incelenir.

Yargı sadece var olan bir özelliği mi bildiriyor, yoksa bu özelliğin nedeni, amacı, sonucu, değeri veya konuşanda uyandırdığı duygu da mı söyleniyor?

Eğer cümle yalnızca belirleme yapıyorsa saptama vardır.

Eğer belirleme başka bir hükme basamak yapılmışsa ağır basan anlam yeniden değerlendirilir.

Bu nedenle cümledeki bağlaçlar, kipler ve niteleyici sözcükler önemlidir; çünkü küçük bir ek bilgi cümleyi saptamadan çıkarıma veya değerlendirmeye taşıyabilir.

Saptamanın istisna gibi görünen yönü, her zaman yüzde yüz nesnel olmak zorunda olmamasıdır.

Bir metnin anlatımında hüzünlü bir ton bulunduğunu söylemek, okuyucunun sezgisine bağlı bir belirleme içerir; fakat cümle bu tonu iyi, kötü, başarılı ya da kusurlu diye tartmıyorsa yine saptama yönü güçlü olabilir.

Sınavlarda nesnellik ile saptama eş anlamlı kabul edilmemelidir.

Nesnel bilgi çoğu kez saptamadır, ama her saptama matematiksel kesinlik taşımaz.

Önemli olan, cümlenin değer biçme veya yorum üretme noktasına geçip geçmediğidir.

Bu ayrım, özellikle sanat ve edebiyat cümlelerinde adayın dikkatini ölçer.

Saptama için sınav tuzaklarının çoğu, seçenekteki tek bir sözcüğe odaklanmaktan doğar.

Aday, cümlede bir özellik gördüğü için hemen saptama diyebilir; oysa cümlenin sonunda bu özelliğin okuru etkilediği, sanatçının amacını gösterdiği ya da dönemin anlayışını kanıtladığı söylenmiş olabilir.

Tersine, cümlede sanat, toplum veya başarı gibi yorum çağrıştıran konular geçse bile yargı yalnızca belirleme düzeyinde kalabilir.

Bu nedenle doğru çözüm, cümlenin tamamını okumak ve ana yargıyı bulmaktır.

Saptama; görüleni, belirleneni ve adlandırılanı yakalar.

Cümle bu sınırı aşmadığında cevap saptamadır; aşarsa yeni anlam alanı belirlenmelidir.

Bir saptama cümlesi, çoğu zaman öğretici anlatımın temel taşıdır; çünkü tartışma yapılmadan önce neyin bulunduğu belirlenir.

Cümlede yazarın kişisel beğenisi, okura verdiği öğüt veya olayın geleceğine ilişkin tahmini yoksa belirleme daha rahat görülür.

Örneğin bir metindeki benzetmelerin doğa unsurlarından seçildiğini söylemek, metnin malzemesini tanıtır.

Aynı cümlenin devamında bu benzetmelerin anlatımı şiirsel kıldığı söylenirse değer yargısı eklenir.

Bu yüzden soru çözümünde noktalama veya cümlenin ilk yarısı değil, bütün yargı okunmalıdır.

Bazı seçeneklerde saptama, neden-sonuç veya amaç cümlesinin içinde küçük bir parça olarak bulunabilir; fakat cevap, cümlenin baskın anlamına göre verilir.

Saptama, tanım cümlesiyle de karıştırılabilir.

Tanım, bir kavramın ne olduğunu açıklama eğilimindedir; saptama ise belirli bir kişi, metin, durum veya süreç hakkında gözlenen özelliği bildirir.

Şiir, duygu ve düşüncelerin yoğun biçimde anlatıldığı edebi türdür denirse tanım yapılır.

Bu şiirde duygu yoğunluğu kısa dizelerle sağlanmıştır denirse belirli metne ilişkin saptama yapılır.