Cümle Analizi (Cümle Değerlendirme) Konu Anlatımı

Cümle analizi ya da cümle değerlendirme soruları, cümlede anlam konusunun tek bir alt başlığına sıkışmaz; daha önce öğrenilen birçok kavramı aynı metin üzerinde yoklar.

Adaya çoğu zaman numaralanmış birkaç cümle verilir ve seçeneklerde bu cümleler için çeşitli yargılar kurulur.

Bir seçenek birinci cümlenin ikinciye gerekçe oluşturduğunu, başka bir seçenek ikinci cümlede bir konunun örneklendirildiğini, bir diğeri ise üçüncü cümlenin sade anlatımlı olduğunu söyleyebilir.

Bu nedenle bu soru tipinde amaç yalnızca metni anlamak değildir; metin hakkında yapılan değerlendirmenin gerçekten doğru olup olmadığını denetlemektir.

Denetim yapılırken cümlede bulunmayan bir ilişkiyi, sırf seçenek dili tanıdık geldiği için kabul etmek en yaygın hatadır.

Sağlam çözüm soru kökünü sınıflandırmakla başlar.

Soru iki cümle verip bu cümlelerin birbirine göre durumunu soruyorsa cümleler arası ilişki aranır.

Bu ilişkide bir cümle diğerinin nedeni, sonucu, şartı, örneği, açıklaması ya da karşıtı olabilir.

Aynı konuya değinme ile aynı yargıyı taşıma ayrı şeylerdir; iki cümle aynı nesneden söz ettiği hâlde farklı yönleri anlatabilir.

Buna karşılık aynı doğrultuda olma, cümlelerin birbirini desteklemesiyle ilgilidir.

Biri genel bir yargı kurup diğeri o yargıyı somutlaştırıyorsa örnekleme veya açıklama ilişkisi düşünülebilir.

Biri gerçekleşmeden diğerinin olmayacağı söyleniyorsa koşul, biri diğerinin ortaya çıkma sebebini veriyorsa neden-sonuç ilişkisi aranır.

Soru tek bir cümlenin ne anlatmak istediğini soruyorsa çözüm yöntemi değişir.

Burada seçenekler, cümledeki ana düşünceyi farklı sözlerle vermeye çalışır.

Cümlenin içindeki örnekler, benzetmeler, karşıtlıklar veya ayrıntılar tek başına cevap yapılmaz; bunların hangi düşünceyi taşıdığı bulunur.

Özellikle uzun cümlelerde yan açıklamalar adayın dikkatini dağıtabilir.

Yüklemin kurduğu temel yargı, bağlaçların yönü ve sınırlayıcı sözler birlikte okunmalıdır.

Bir cümlede anlatılmak istenen, cümlenin tamamından çıkarılabilen en genel ve en güvenli yargıdır.

Seçenek cümleden daha dar, daha geniş ya da cümlede olmayan bir sonuç içeriyorsa doğru kabul edilmez.

Cümle analizi sorularında anlatım ve aktarım ayrımı da önemli bir sınav alanıdır.

Anlatım, konunun nasıl söylendiğiyle ilgilidir.

Söz sanatlarına başvurulmuşsa mecazlı veya sanatlı anlatım; anlam açık, doğrudan ve süssüz biçimde verilmişse yalın ya da sade anlatım söz konusu olur.

Aktarım ise bir başkasına ait sözün nasıl verildiğini gösterir.

Söz olduğu gibi korunmuşsa doğrudan aktarım, söyleyenin cümlesi anlamı bozulmadan başka bir dil yapısına dönüştürülmüşse dolaylı aktarım aranır.

Seçeneklerde doğrudan anlatım ile doğrudan aktarımın karıştırılması ciddi bir tuzaktır.

Birincisi anlatımın sadeliğine, ikincisi başkasının sözünün aynen verilmesine bakar.

Değerlendirme yaparken her cümle tek bir etikete mahkûm edilmemelidir.

Bir cümle hem karşılaştırma içerebilir hem de öznel bir yargı taşıyabilir; hem açıklama yapabilir hem de örneğe yer verebilir.

Bu yüzden seçenek “vardır” diyorsa cümlenin o özelliği taşıması yeterlidir, başka özelliklerin bulunması onu yanlış yapmaz.

Fakat seçenek “yalnızca”, “kesin olarak”, “ilk kez”, “tamamen” gibi sınırlayıcı ifadeler içeriyorsa daha dikkatli olunmalıdır.

Bu sözler seçeneğin kapsamını daraltır ve cümlede açık kanıt istemeyi gerektirir.

Olumsuz soru köklerinde strateji tersine çevrilir. “Söylenemez”, “değinilmemiştir”, “çıkarılamaz” gibi köklerde dört seçeneğin metinden destek bulması beklenir; dışarıda kalan seçenek cevap olur.

Bu durumda aceleyle ilk doğru görünen seçeneği işaretlemek yerine her seçeneği ilgili cümleyle eşleştirmek gerekir.

Cümle analizi, hızdan çok kanıtlı okuma ister.

Doğru cevap, metnin genel havasına uyan değil, cümlede gerçekten karşılığı bulunan değerlendirmedir.

KPSS’de bu tip soruların gücü de buradan gelir: adaydan ezberlenmiş tanımı değil, tanımı metin üzerinde ayırt etmesini ister.

Kaynakta vurgulanan soru ailesi, cümleler arası anlam ilişkileriyle cümlenin yorumunu birbirinden ayırmayı gerektirir.

Değinilen konu bakımından sorulan bir maddede iki cümlenin hangi kavrama, olaya ya da duruma yöneldiği incelenir.

Taşıdığı yargı bakımından sorulan bir maddede ise cümlenin hükmü, yani kurduğu düşünce ilişkisi önem kazanır.

İki cümle aynı sanatçıdan söz edebilir; biri sanatçının diliyle, diğeri toplumdaki etkisiyle ilgileniyorsa değindikleri alan ortak görünse de yargıları farklıdır.

Tersine, farklı örnekler üzerinden aynı düşünce savunuluyorsa aynı doğrultuda olma ilişkisi kurulabilir.

Adayın önce sorunun hangi düzlemde konuştuğunu belirlemesi, seçenekleri bu düzlemle sınırlaması gerekir.

Kesin yargı ve çıkarım sorularıyla cümle değerlendirme arasında da yakın bağ vardır.

Bir cümleden kesin olarak çıkarılabilecek bilgi, cümlenin açıkça zorunlu kıldığı bilgidir; cümleye uygun görünen tahminler veya dış bilgiyle tamamlanan yorumlar kesin yargı sayılmaz.

Bu ayrım cümle analizi sorularında da kullanılır.

Seçenek bir cümle hakkında “karşılaştırma yapılmıştır” diyorsa cümlede iki unsur arasında ölçülebilir bir benzerlik ya da farklılık bulunmalıdır. “Amaç-sonuç vardır” diyorsa eylemin hangi hedefle yapıldığı görülmelidir.

Sadece seçenek kulağa akademik geldiği için kabul edilmez.

Her kavram, cümledeki dilsel işaretle desteklenmelidir.

Anlatım özelliklerinde sade, açık, mecazlı, sanatlı, öznel ve nesnel ayrımları sınavda sıkça karışır.

Sade anlatım, sözcüklerin sanatlı bir kullanıma yaslanmadan anlaşılır biçimde kurulmasıdır.

Öznel anlatım, kişisel beğeni veya yorum içerir; nesnel anlatım ise kanıtlanabilir bilgiye dayanır.

Bir cümle sade olduğu hâlde öznel olabilir; örneğin açık bir beğeni cümlesi süssüz kurulmuşsa sade ama özneldir.

Bu nedenle seçeneklerdeki kavramlar birbirinin yerine geçirilmemelidir.

Cümle analizi, aynı cümlede birden fazla etiketin bulunabileceğini kabul eder; ama her etiket için ayrı kanıt arar.

Uygulamada her seçenek için kısa bir kontrol sorusu sorulabilir.

Seçenek neden-sonuç diyorsa “hangi bölüm neden, hangi bölüm sonuç?” diye bakılır.

Örnekleme diyorsa “genel yargıyı somutlayan unsur nerede?” diye aranır.

Aktarım diyorsa “başkasının sözü mü veriliyor?” sorusu sorulur.

Yalın anlatım diyorsa “mecaz veya söz sanatı var mı?” denetlenir.

Bu küçük sorular, metni tekrar tekrar baştan okumadan hedefli inceleme yapmayı sağlar.

KPSS’de zaman yönetimi açısından da en verimli yol budur; seçenekten cümleye gidilir, kanıt bulunur veya bulunamaz, sonra diğer seçeneğe geçilir.