Eş - Yakın Anlamlı Cümleler Konu Anlatımı

Eş ve yakın anlamlı cümleler, cümlede anlam konusunun en çok dikkat isteyen başlıklarından biridir; çünkü soru, öğrenciden sözcükleri değil yargıları karşılaştırmasını ister.

Eş anlamlı cümlede iki ifade aynı düşünceyi farklı kelimelerle verir.

Yakın anlamlı cümlede ise düşünce birebir aynı olmayabilir, fakat cümlenin yöneldiği temel ileti, değerlendirme ve sonuç birbirine çok yakındır.

Bu yüzden “eş” sözcüğü burada cümlelerin biçimsel olarak ikiz olması anlamına gelmez; farklı söz dizimi, farklı örnekleme veya farklı sözcük seçimi kullanılabilir.

Ölçüt, okuyucunun iki cümleden aynı ana sonucu çıkarıp çıkarmadığıdır.

Bu başlıkta ilk işlem kaynak cümlenin çekirdeğini bulmaktır.

Çekirdek, cümlenin kimden ya da neyden söz ettiğini ve o konu hakkında hangi yargıyı kurduğunu gösterir. “Bir sanatçı, yaşadığı toplumdan kopmadan evrensel olana ulaşabilir” düşüncesi ile “Sanatçının geniş kitlelere seslenmesi, kendi çevresini bütünüyle terk etmesini gerektirmez” düşüncesi aynı eksende birleşir.

İki cümlede de yerel bağ ile evrensel değer arasında zorunlu bir karşıtlık kurulmadığı anlatılır.

Buna karşılık “Evrensel olmak isteyen sanatçı yalnızca yerel konuları işlemelidir” cümlesi aynı konuya dokunsa da yargıyı daraltır ve zorunluluk ekler.

Böyle bir seçenek yakın anlamlı sayılamaz.

Eş veya yakın anlamı belirlerken kapsam bilgisi korunmalıdır. “Kimi yazarlar dili sadeleştirmeyi önemser” cümlesi, bütün yazarların aynı tutumda olduğunu söylemez.

Bu cümlenin yakın anlamlı karşılığı “Bazı yazarlar anlatımda yalınlığı öne çıkarır” olabilir.

Ancak “Yazarların tamamı sade anlatımı benimser” denirse kapsam genişletilir. “Hiçbir yazar süslü anlatımı kullanmaz” denirse kaynak cümlede bulunmayan kesin bir olumsuzluk eklenir.

Sınav çeldiricilerinin önemli bir bölümü bu yöntemle kurulur: aynı konu seçilir, fakat nicelik, kesinlik veya genelleme değiştirilir.

Kesinlik derecesi de aynı şekilde önemlidir. “Başarı düzenli çalışmayla kolaylaşır” cümlesi, düzenli çalışmanın başarıyı desteklediğini bildirir; başarının tek koşulunun bu olduğunu söylemez.

Bu cümleyi “Başarıya ulaşmada düzenli çalışma önemli bir etkendir” biçiminde yeniden kurmak yakın anlamlıdır.

Fakat “Düzenli çalışmayan kimse başarılı olamaz” ifadesi daha sert ve dışlayıcıdır. “Düzenli çalışan herkes mutlaka başarılı olur” cümlesi de garantili sonuç bildirir.

Kaynak yargı olasılık veya katkı düzeyindeyken seçenekte zorunluluk kurulması anlamı bozar.

Neden-sonuç, amaç, koşul ve karşıtlık ilişkileri eş anlam denetiminde belirleyicidir. “Okumadığı için konuyu kavrayamadı” cümlesi neden bildirir; kavrayamamanın sebebi okumamaktır.

Bunun yakın karşılığı “Konuyu anlayamamasında okumamasının etkisi vardır” olabilir.

Ancak “Konuyu kavramak için okumadı” denirse amaç ilişkisi kurulur ve anlam değişir. “Okursa konuyu kavrayacak” cümlesi koşul bildirir; kaynak cümledeki gerçekleşmiş neden-sonuç ilişkisini varsayıma taşır.

Aynı bağlaç ya da ek kullanılmasa bile ilişkinin türü korunmalıdır.

Yakın anlamlı cümle sorularında olumlu-olumsuz yön de dikkatle okunur.

İki cümle aynı konu hakkında farklı değerlendirme yapıyorsa kelime benzerliği kurtarıcı olmaz. “Yeni yöntem, öğrencilerin derse katılımını artırdı” cümlesi olumlu bir etki bildirir. “Yeni yöntem öğrencilerin derse ilgisini azaltmadı” cümlesi bağlama göre olumluya yakın olabilir, fakat “Yeni yöntem öğrencilerde beklenen ilgiyi oluşturamadı” cümlesi olumsuz sonuç verir.

Soru seçenekleri bazen olumlu anlamı olumsuz biçimle, olumsuz anlamı olumlu biçimle kurar; burada son iletiye bakmak gerekir.

Öğrenci açısından uygulanabilir çözüm yolu üç aşamalıdır.

Önce kaynak cümle kısa bir iç cümleye çevrilir: “Asıl söylenen nedir?” Sonra bu iç cümledeki sınırlayıcılar belirlenir: kim, ne kadar, ne zaman, hangi koşulda, hangi nedenle?

Son olarak seçenekler bu iç cümleyle karşılaştırılır.

Seçenek aynı konuyu anlatıyor ama yeni bir neden, yeni bir şart, yeni bir değer yargısı veya daha güçlü bir kesinlik ekliyorsa elenir.

Doğru seçenek çoğu zaman en çok benzeyen kelimeleri değil, en denk düşünceyi taşıyan cümleyi verir.

KPSS tarzı sorularda tuzak, öğrencinin gözünü ortak sözcüklere bağlamaktır.

Oysa “kalıcı”, “özgün”, “toplum”, “başarı”, “eleştiri” gibi aynı anahtar sözcüklerin bulunması tek başına yeterli değildir.

Bir cümle kalıcılığı özgünlüğe bağlarken başka bir cümle kalıcılığı çok okunmaya bağlayabilir; iki cümle aynı sanat alanından söz etse de aynı yargıda birleşmez.

Buna karşılık hiçbir ortak kelime taşımayan iki cümle, aynı düşünceyi kuruyorsa yakın anlamlı olabilir.

Bu nedenle konu ortaklığı başlangıçtır, fakat cevap için yargı ortaklığı gerekir.

Eş anlamlı ile yakın anlamlı cümle arasındaki fark da sınavda önemlidir.

Eş anlamlılıkta iki cümle neredeyse aynı mantıksal alanı kaplar; biri doğruysa diğeri de aynı bağlamda doğru kabul edilir.

Yakın anlamlılıkta ise anlatımın vurgusu biraz değişebilir, ama temel hüküm bozulmaz.

Yakın anlam sorularında seçenekler arasında çok ince farklar varsa, kaynak cümlenin olumsuzladığı veya dışarıda bıraktığı anlamlara özellikle bakılmalıdır.

Kaynak cümle “yalnız biçime önem vermek eseri zayıflatır” diyorsa doğru seçenek biçim ile içerik dengesini aramalıdır; “biçim önemsizdir” demek kaynak düşünceyi aşırılaştırır.

Sonuç olarak bu konu, cümlenin arkasındaki düşünceyi görme becerisidir.

Öğrenci cümleyi yalnızca kelimelere ayırırsa çeldiriciye yaklaşır; cümleyi konu, yargı, kapsam, ilişki ve tutum bakımından çözerse doğru denklik görünür.

En güvenli alışkanlık, her seçeneği “Bu cümle kaynak cümlenin söylediğini değiştirmeden yeniden mi söylüyor, yoksa ona yeni bir anlam mı ekliyor?” sorusuyla sınamaktır.

Yeni anlam ekleyen, anlamı daraltan, tersine çeviren veya kesinliği değiştiren seçenek elenir; aynı temel iletiyi koruyan seçenek eş ya da yakın anlamlıdır.

Eş ve yakın anlamlı cümlelerde işlem yapılırken örnek cümleleri gerçek hayattaki doğruluklarına göre değil, verilen dilsel bilgiye göre değerlendirmek gerekir.

Bir seçenek öğrencinin genel bilgisine daha mantıklı gelebilir; fakat kaynak cümlede bulunmayan bir hüküm taşıyorsa doğru cevap olamaz.

Örneğin kaynak cümle “Eleştiri, eserin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlar” diyorsa seçenek “Eleştiri, her eseri değerli kılar” sonucuna gidemez.

İlk cümle katkıdan, ikinci cümle değer kazandırma garantisinden söz eder.

Bu fark küçük görünse de anlam denkliğini bozar.

Bir başka sınav tuzağı, örneğin ayrıntısını ana yargı sanmaktır.

Kaynak cümle bazen bir durumu örnek üzerinden açıklar; seçeneklerden biri bu örneği genelleyerek asıl düşünce gibi sunar.

Doğru seçenek, örnek değişse bile ana fikri korur. “Deneyimli öğretmenler, öğrencinin yalnızca sonucuna değil düşünme yoluna da bakar” cümlesinin yakın anlamı “Eğitimde süreç, ürün kadar değerlidir” olabilir.