Mantık Hataları Konu Anlatımı

Mantık hataları, anlatım bozuklukları içinde düşünce düzenini sınayan başlıktır.

Cümlede özne yüklemle uyuşabilir, sözcüklerin yazımı doğru olabilir, ekler biçimsel olarak göze batmayabilir.

Buna rağmen cümle, anlattığı olayı akla uygun biçimde kurmuyorsa bozukluk vardır.

Mantık hatasında sorun, cümlenin ne demek istediğinin anlaşılmaması değildir; çoğu zaman cümle anlaşılır, fakat anlaşılan yargı tutarlı değildir.

Bu nedenle bu başlık, yalnız dil bilgisi kontrolüyle çözülemez.

Cümlenin kurduğu zaman, neden, amaç, kapsam ve derece ilişkileri ayrıca denetlenmelidir.

Olay sırası mantık hatalarının temel kaynaklarından biridir.

Gerçekte önce gerçekleşmesi gereken bir durum, cümlede sonraki bir olayın sonucu gibi verilebilir ya da sonraki olay öncekinin nedeniymiş gibi sunulabilir.

Bir kişinin sınava girmeden sınav sonucuna göre davranması, bir ürün kullanılmadan kullanım sonucunun gerçekleşmiş sayılması, bir toplantı yapılmadan toplantı kararının uygulanmış gibi kurulması bu türden düşünce kırılmalarıdır.

Cümle bunları açıkça söylemese bile yüklemlerin zamanı ve bağlaçların yönü böyle bir ilişki doğuruyorsa anlatım mantık bakımından aksar.

Düzeltme, olayları doğal gerçekleşme sırasına koymak veya yanlış bağlanan nedeni ayırmaktır.

Neden-sonuç ve amaç-sonuç ilişkileri de dikkat ister.

Neden, gerçekleşmiş bir durumun açıklamasıdır; amaç ise yapılmak istenen davranışın hedefidir.

Bir cümlede henüz ortaya çıkmamış bir hedef, sanki gerçekleşmiş bir sonucun nedeni gibi kullanılırsa mantık zayıflar.

Benzer biçimde, bir olayın sonucu olan durum, o olayın yapılma gerekçesi gibi gösterilirse ilişki ters kurulur.

Bu ayrım özellikle "için", "diye", "çünkü", "bu yüzden", "sonucunda" gibi bağlayıcıların kullanıldığı cümlelerde önemlidir.

Bağlaç tek başına doğru anlamı garanti etmez; bağlacın iki tarafındaki yargıların gerçekten o ilişkiyi taşıması gerekir.

Kavramların kapsamı karıştırıldığında da mantık hatası oluşur.

Genel bir kavram, kendi alt türleriyle aynı düzeyde sıralanamaz.

Bir bütün, parçalarıyla birlikte bağımsız bir seçenek gibi yan yana getirildiğinde sınıflama bozulur.

Örneğin taşıtlar, arabalar ve otobüsler aynı düzeyde sayılırsa genel başlık ile alt başlıklar karıştırılmış olur.

Bu yalnız örnek sıralaması meselesi değildir; cümle, düşünce hiyerarşisini yanlış kurduğu için anlatım bozulur.

Düzeltme, kavramları aynı düzeyde olanlarla sıralamak veya genel kavramı kapsayıcı üst başlık olarak kullanmaktır.

Derece ve nicelik bildiren ifadelerde de cümle kendi kendini çürütebilir.

"En", "daha", "tek", "bütün", "hiçbiri", "çoğu", "azı" gibi sözler yargının sınırını belirler.

Bir varlık "en büyük" diye tanımlandıktan sonra ondan daha büyüğünün bulunduğu söylenirse cümle derece ilişkisini bozmuş olur.

Bir işin tamamen bittiği belirtilip aynı işin önemli bir bölümünün kaldığı söylenirse nicelik mantığı çatışır.

Bu tür bozukluklarda sözcükler yanlış anlamda kullanılmamış olabilir; ancak birlikte kurdukları ölçü tutarlı değildir.

Adayın dikkat etmesi gereken, sınırlayıcı sözlerin cümledeki diğer yargılarla çelişip çelişmediğidir.

Mantık hataları bazen karşılaştırma cümlelerinde gizlenir.

Karşılaştırılan iki unsurun aynı ölçüte göre değerlendirilmesi gerekir.

Bir kişiyi başarı bakımından, diğerini yaş bakımından karşılaştırmak; bir kenti nüfusla, diğerini yüz ölçümüyle üstün göstermek; bir eserin içeriğiyle başka bir eserin baskı sayısını aynı değer alanı gibi sunmak düşünceyi kaydırır.

Karşılaştırma yapılacaksa ölçüt ortak olmalıdır.

Ortak ölçüt yoksa cümle, iki farklı alanı tek yargıda birleştirerek mantık hatası üretir.

Düzeltme, ölçütleri eşitlemek veya karşılaştırmayı iki ayrı cümleye ayırmaktır.

Mantık hatasının başka bir görünümü, gereksiz abartının cümleyi gerçeklikten koparmasıdır.

Abartı edebi amaçla kullanıldığında anlatım değeri taşıyabilir; fakat bilgi verme amacıyla kurulan cümlede ölçüsüzlük mantık sorununa dönüşebilir.

Bir durumun imkansız olduğu belirtilip hemen ardından aynı durumun gerçekleştiği kabul edilirse, cümle kendi temelini yıkar.

Bir kişinin aynı anda hem bir işte ilk hem de bir başkasından sonra geldiği söylenirse sıra ilişkisi bozulur.

Bir nedenin sonucu doğurması için gerekli koşul hiç gerçekleşmemişse, cümle görünüşte neden-sonuç kursa da düşünce bağı boş kalır.

Bu nedenle mantık hatasında yalnız bağlaç değil, bağlacın taşıyabileceği gerçek ilişki aranır.

Bu başlığın anlam belirsizliğinden farkı önemlidir.

Anlam belirsizliğinde cümle iki ayrı yoruma açılır; hangisinin amaçlandığı seçilemez.

Mantık hatasında ise çoğu zaman cümlenin amaçladığı anlam bellidir, fakat bu anlam düşünce düzeni bakımından sorunludur.

Cümle tek anlama götürür ama o anlam gerçekleşme sırası, neden ilişkisi veya kavram kapsamı bakımından olanaksızdır.

Bu ayrım soru çözümünde yanlış seçeneğe gitmeyi önler.

Bir cümlede iki yorum çıkarma imkanı aramak yerine, verilen tek yorumun kendi içinde doğru olup olmadığı denetlenmelidir.

Düzeltme aşamasında cümleye gereksiz açıklama eklemek yerine yanlış ilişki düzeltilir.

Zaman sırası bozuksa yüklemlerin yeri veya zaman ifadesi değiştirilir.

Neden ile sonuç karışmışsa bağlaç yenilenir ya da iki yargı ters çevrilir.

Genel ve özel kavramlar aynı düzeye konmuşsa ya üst başlık çıkarılır ya da alt türler kendi aralarında sıralanır.

Karşılaştırma ölçütü farklıysa her iki taraf aynı ölçüte bağlanır.

Bu işlemler yapılırken cümlenin anlatmak istediği temel düşünce korunur.

Amaç, cümleyi daha süslü yapmak değil, düşünce zincirini sağlamlaştırmaktır.

Mantık hatası denetiminde günlük gerçeklik ile dil içi tutarlılık birlikte çalışır.

Bazı cümleler dünyadaki olay akışına aykırıdır; bazıları ise tanım ve kapsam bakımından yanlıştır.

Bir kararın alınmadan uygulanması gerçeklik sırasını bozar.

Bir alt türün üst kavramla eşit tür gibi sıralanması ise sınıflama bilgisini bozar.

Her iki durumda da bozukluk, cümlenin dil bilgisiyle değil düşünce bağıyla ilgilidir.

Bu yüzden aday, cümleyi okurken kısa bir kontrol cümlesi kurabilir: Bu olay gerçekten böyle olabilir mi, bu kavramlar aynı düzeyde mi, bu sonuç bu nedenden çıkabilir mi?

Bu sorular mantık hatasını görünür kılar.

Çözüm prosedürü sistemli olmalıdır.

Önce cümlenin ana yargısı bulunur.

Sonra yüklemler arasındaki zaman ilişkisi izlenir, bağlaçların kurduğu neden veya amaç bağı kontrol edilir, sıralanan kavramların aynı düzeyde olup olmadığına bakılır, derece ve nicelik sözlerinin başka bir ifadeyle çelişip çelişmediği incelenir.

Cümledeki olaylar gerçek hayatta veya düşünce düzeninde aynı anda doğru olabiliyorsa mantık hatası yoktur.