Atasözleri Konu Anlatımı

Atasözü, toplumun ortak deneyimlerinden süzülmüş düşünceyi kısa ve kalıplaşmış bir söz içinde veren anlatım birimidir.

Bu sözlerde çoğu zaman kişisel ve tekil bir olay değil, benzer durumlarda tekrarlandığı kabul edilen genel bir sonuç bulunur.

Bu yüzden atasözleri yalnızca güzel söyleyiş örnekleri değildir; dilin içinde taşınan deneyim, uyarı, öğüt ve yargı cümleleridir.

Kaynak anlatımın vurguladığı nokta da budur: atasözü düşüncenin ve yargının aktarımında kullanılır.

Atasözlerinin kalıplaşmış olması, onların gelişigüzel değiştirilemeyeceği anlamına gelir.

Sözcükler, söz dizimi ve genel yapı zamanla ortak kullanıma yerleşmiştir.

Günlük konuşmada küçük çekim değişiklikleri veya bağlama uyarlamalar görülebilir; fakat atasözünün tanınmasını sağlayan ana biçim korunur.

Bu yönüyle atasözleri bireysel bir anda uydurulmuş sözlerden ayrılır.

Bir yazarın metin içinde kurduğu özgün söz öbeği ancak bağlamında anlam kazanırken atasözü, dilde önceden bilinen bir değerle gelir.

Atasözlerini deyimlerden ayırmanın en güvenilir yolu, sözün bir durum mu yoksa bir yargı mı taşıdığına bakmaktır.

Deyim, çoğunlukla bir hâli veya davranışı etkili biçimde anlatır.

Atasözü ise o hâl hakkında genel bir düşünce bildirir.

Bir kişi uzun süre beklediğini anlatmak için bir deyime başvurabilir; ama bir davranış biçiminin sonucunu, aileden gelen eğilimi, yanlış seçimlerin doğurduğu zararı veya tedbirli olmanın gereğini anlatan kalıplar atasözü niteliği kazanır.

Atasözlerinde deneyim önemli bir eksendir.

Toplum, tekrar tekrar karşılaştığı insan davranışlarını kısa sözlerle genelleştirir.

Bu genelleştirme bazen doğrudan öğüt verir, bazen dolaylı bir uyarı yapar, bazen de yalnızca gözlenmiş bir sonucu bildirir.

Bir atasözünü yorumlarken metnin yüzeyindeki varlık adlarına takılmak bu yüzden yetersizdir.

Keçi, dal, berber, pamuk, yol, taş, su gibi somut unsurlar çoğu zaman daha genel bir insan durumunu görünür kılmak için kullanılır.

Atasözlerinin bir bölümü mecazlı anlatıma dayanır.

Sözün içindeki görüntü gerçek hayattan alınmış olabilir; fakat asıl ileti daha soyut bir davranış sonucudur.

Böyle örneklerde sözcükleri tek tek açıklamak yerine bütün sözün neyi öğrettiği sorulmalıdır.

Bir atasözü kişinin kendi yararına olan şeyi zedelemesini anlatıyorsa, seçeneklerde de bu genel sonuç aranır; gerçek dal, gerçek ağaç veya gerçek nesne açıklaması doğru yöne götürmez.

Bununla birlikte her atasözü bütünüyle mecazlı olmak zorunda değildir.

Bazıları doğrudan bir öğüt verir ve sözcükler büyük ölçüde gerçek anlamlarını korur.

Bu durum atasözü olma niteliğini ortadan kaldırmaz.

Belirleyici ölçüt, sözün kalıplaşmış olması ve özel bir olaydan çok genel bir ilke bildirmesidir.

Bu nedenle atasözü sorularında yalnızca mecaz aramak da yanıltıcıdır.

Bazen doğrudanlık, atasözünün öğretici yönünü daha açık gösterir.

Atasözü yorumlama sorularında izlenecek işlem, önce sözün ana iletisini bulmaktır.

Söz hangi davranışı övüyor, hangi tutuma karşı uyarıyor, hangi sonucu doğal görüyor veya hangi deneyimi aktarıyor?

Bu soru yanıtlandıktan sonra seçenekler daha net elenir.

Seçenek yalnızca atasözündeki bir kelimeyi tekrar ediyorsa ama genel düşünceyi karşılamıyorsa çeldiricidir.

Doğru seçenek, atasözünün kapsadığı düşünceyi başka kelimelerle ama aynı yönde ifade eder.

Atasözleri ile özdeyişler de karıştırılabilir.

Özdeyişlerde söyleyen kişi belli olabilir ve söz bireysel bir düşünce olarak tanınabilir.

Atasözleri ise genellikle anonimdir, toplumun ortak malı hâline gelmiştir.

KPSS düzeyinde bu ayrım sorulurken kalıplaşma, anonimlik, genel yargı ve deneyim aktarımı birlikte değerlendirilir.

Sonuç olarak atasözünü doğru okumak, birkaç sözcüğe sıkışmış geniş düşünceyi açabilmektir; fakat bu açma işlemi kişisel yorumla değil, sözün ortak kullanımda taşıdığı ana iletiyle sınırlı kalmalıdır.

Atasözlerinin özlü olması, anlamlarının dar olduğu anlamına gelmez.

Kısa bir söz, arkasında uzun bir açıklama gerektirecek kadar geniş deneyim taşıyabilir.

Bu yüzden atasözü sorularında birkaç kelimeye bakıp hızlı karar vermek doğru değildir.

Sözün hangi insan ilişkisini, hangi davranış sonucunu veya hangi tedbir düşüncesini kapsadığı açılmalıdır.

Doğru yorum, sözün içindeki somut görüntüyü geniş yaşam durumuna bağlayan yorumdur.

Atasözleri çoğu zaman anonimdir.

Bu anonimlik, sözün tek bir kişinin zekâ gösterisi olmaktan çıkıp toplumun ortak belleğine yerleştiğini gösterir.

Kuşaktan kuşağa aktarılan bu kalıplar, hem dilin hafızasını hem de toplumun değer verme biçimlerini taşır.

Bazı atasözleri çalışmayı, sabrı ve tedbiri över; bazıları aceleciliği, bilgisizliği veya ölçüsüz davranışı eleştirir.

Soru çözerken bu değer yönü de sezilmelidir.

Atasözlerinin bildirdiği yargılar her zaman emir cümlesi biçiminde değildir.

Bir söz öğüt vermese bile gözlenmiş bir sonucu bildirerek öğretici olabilir.

Kimi atasözleri uyarı havası taşır, kimi karşılaştırma yapar, kimi neden sonuç ilişkisi kurar.

Bu çeşitlilik nedeniyle atasözünü yalnızca öğüt cümlesi sanmak eksik bir yaklaşımdır.

Genel ve kalıplaşmış yargı taşıması yeterlidir.

Deyimlerle karışma noktası burada belirginleşir.

Deyim, anlatılan durumun adını koyar; atasözü, o durumdan çıkarılacak sonucu verir.

Bir kişinin kendi zararına davranması bir deyimle anlatılabilir; ama bu davranışın yanlışlığını genel bir hayat ilkesi olarak ortaya koyan kalıp atasözü niteliği kazanır.

Soru kökü hangisinin atasözü olduğunu soruyorsa seçeneklerde genel yargı ve öğüt değeri aranmalıdır.

Hangisinin deyim olduğunu soruyorsa durum bildiren kalıp öne çıkarılmalıdır.

Atasözlerinde mecazlı söyleyiş sık olduğu için gerçek anlam tuzaklarına dikkat edilmelidir.

Sözde geçen varlıklar bazen yalnızca taşıyıcıdır.

Hayvanlar, bitkiler, araçlar, doğa olayları veya meslek adları, insan davranışlarını görünür kılmak için kullanılır.

Doğru seçenek bu taşıyıcı görüntüyü açıklamakla yetinmez; görüntünün arkasındaki davranış ilkesini verir.

Eğer seçenek yalnızca sözde geçen nesneyi anlatıyorsa büyük olasılıkla yüzeyde kalmıştır.

Bunun tersi de mümkündür: Bazı atasözleri doğrudan anlamlıdır ve mecaz aramak gereksizdir.

Bu durumda öğrenci sözü zorla soyutlaştırmaya çalışmamalıdır.

Kalıplaşmış söz açık bir öğüt veriyorsa, seçenek de bu açık öğüdü karşılamalıdır.

Mecazlı ve doğrudan atasözlerinde ortak nokta, sözün kişisel bir anlık yorum değil, genel bir sonuç taşımasıdır.

Atasözü yorumlama becerisi, metin sorularında da işe yarar.

Bir paragrafın ana düşüncesini destekleyen atasözü sorulduğunda, atasözünün iletisi metnin ana yargısıyla eşleştirilir.

Paragrafta çalışmanın değeri anlatılıyorsa tembellik veya acelecilik üzerine bir atasözü çeldirici olabilir.

Paragrafta yanlış tercihin sonucu anlatılıyorsa genel tedbir sözü uygun düşebilir.

Bu nedenle atasözü seçimi, yalnızca atasözünü bilmeye değil, metnin düşünce yönünü doğru okumaya bağlıdır.