Yapım Ekleri Konu Anlatımı

Yapım ekleri, Türkçede yeni sözcük türetme görevini üstlenen eklerdir.

Çekim ekleri sözcüğü cümlede başka sözcüklerle ilişkilendirirken yapım ekleri sözcüğün anlamını ve yapısını değiştirir.

Bu yüzden yapım eki görülen bir yerde yalnız sondaki biçime bakmak yetmez; ekin sözcüğe ne kattığı, sözcüğün önce ne olduğu ve ekten sonra neye dönüştüğü birlikte değerlendirilir.

Sınav sorularında bu başlık genellikle üç yönden gelir: ekin işlevi sorulur, seçeneklerde belirli bir yapım eki türünün bulunup bulunmadığı sorulur ya da numaralanmış sözcüklerden hangisinin hem yapım hem çekim eki aldığı istenir.

Üç soru tipinde de güvenli yol aynıdır: ezberlenmiş ek listesinden önce türetme mantığı çalıştırılır.

Yapım eklerinin temel ölçütü anlam ve yapı değişikliğidir.

Bir ek, eklendiği kök veya gövdeden yeni bir sözcük çıkarıyorsa yapım eki olarak düşünülür.

Bu yeni sözcük bazen kökün türünü değiştirir, bazen tür aynı kalır ama anlam yeni bir varlık, nitelik veya kavram gösterir.

Bu nedenle tür değişmedi diye yapım eki yoktur sonucu çıkarılamaz.

Örneğin bir isim köküne gelen ek yine isim türünde bir sözcük oluşturabilir; buna rağmen sözcük artık kökün yalın anlamıyla aynı değildir.

Tam tersine bir isim fiile, bir fiil isme ya da bir fiil başka bir fiile de dönüşebilir.

Konunun merkezindeki ayrım, ekin biçiminden çok bu dönüşüm yönüdür.

Türkçede kök türü bakımından iki temel başlangıç vardır: isim ve fiil.

Yapım eki geldikten sonra ortaya çıkan sözcük de yine iki temel sonuçtan birine girer: isim veya fiil.

Başlangıçta iki, sonuçta iki olunca yapım eklerinin işlevleri dört sınıfta incelenir.

İsimden isim yapım eki, isim kök ya da gövdesinden yeni bir isim türetir.

İsimden fiil yapım eki, isimden hareket bildiren bir fiil oluşturur.

Fiilden isim yapım eki, fiil kök ya da gövdesinden isim türünde bir sözcük çıkarır.

Fiilden fiil yapım eki ise fiilden yeni bir fiil üretir.

Bu sınıflandırma, ek adlarını ezberlemek için değil, soru çözerken ekin ne yaptığını adlandırmak için kullanılır.

Ekin işlevini bulurken ilk adım, verilen sözcüğün anlamlı en küçük parçasını bulmaktır.

Bu parça köktür ve önce onun isim mi fiil mi olduğu belirlenir.

İsim kökü hareket bildirmez; varlık, kavram, nitelik gibi anlamlar taşır.

Fiil kökü ise iş, oluş veya hareket bildirir ve mastarla sınanabilir.

İkinci adımda ekten sonra ortaya çıkan biçimin türü araştırılır.

Yeni sözcük hareket bildiriyorsa fiildir; hareket bildirmiyorsa isim değerindedir.

Üçüncü adımda başlangıç ve sonuç yan yana konur.

Kök isim, sonuç isimse isimden isim; kök isim, sonuç fiilse isimden fiil; kök fiil, sonuç isimse fiilden isim; kök fiil, sonuç fiilse fiilden fiil yapma işlevi vardır.

Evlilik sözcüğü bu mantığı sade biçimde gösterir.

Sözcüğün anlamlı en küçük parçası evdir ve ev hareket bildirmediği için isim köküdür.

Ev köküne gelen li ekiyle evli sözcüğü oluşur; bu sözcük de hareket bildirmez, yani isim değerindedir.

Bu aşamada li eki, isimden isim yapan ek olarak değerlendirilir.

Ardından lik ekiyle evlilik biçimi ortaya çıktığında yine bir isim oluşur.

Burada önemli olan, aynı sözcük içinde birden fazla yapım ekinin bulunabileceğini ve her ekin kendi komşu basamağına göre inceleneceğini görmektir.

Bir ekin işlevini belirleyen şey, o ek gelmeden önceki yapı ile ek geldikten sonraki yapıdır.

Evlendirmek örneğinde ise eklerin sınırını doğru belirlemek gerekir.

Başlangıç yine ev isim köküdür.

Evle biçimi tek başına her kullanımda beklenen anlamı vermediği için sözcüğün anlamlı ilerleyişi evlenmek üzerinden izlenir.

Evlenmek artık hareket bildiren bir fiildir; bu nedenle isim kökünden fiil türeten bölüm isimden fiil yapma görevindedir.

Daha sonra sözcüğe gelen ekler fiilden yeni fiiller oluşturuyorsa görev fiilden fiil yapma olur.

Böyle örneklerde öğrenci her eki topluca değil, sırayla çözmelidir.

Önce kökü bulmak, sonra ekin başladığı ve bittiği yeri anlamlı sözcük basamaklarına göre belirlemek gerekir.

Fiil kökünden başlayan örneklerde de aynı yöntem değişmez.

Dövüşçü sözcüğünde döv biçimi dövmek diye düşünüldüğünde fiil kökü olarak belirlenir.

Bu kökten dövüş biçimi ve ardından dövüşçü sözcüğü oluşur.

Sonuçta dövüşçü hareket bildirmeyen, kişiyi veya niteliği karşılayan bir isimdir.

Bu durumda ilgili aşamada fiilden isim yapma işlevi görülür.

Dövüştürmek gibi bir sözcükte ise döv kökü fiildir ve eklerle yeni fiiller üretilir.

Sonuç yine hareket bildirdiği için ilgili eklerin görevi fiilden fiil yapma yönünde değerlendirilir.

Aynı parça farklı sözcüklerde görünebilir; fakat işlevi belirleyen, önceki ve sonraki basamaktır.

Yapım eki sorularında en sık hata, ekin adını yalnız görüntüye göre söylemektir.

Oysa aynı ses dizisi farklı sözcüklerde farklı sınırlar içinde yer alabilir veya aynı sözcükte birden fazla türetme basamağı bulunabilir.

Bu yüzden çözümde önce kök, sonra kökün türü, sonra türemiş sözcüğün türü sorulmalıdır.

Eğer soru hem yapım hem çekim eki aratıyorsa önce yeni sözcük türeten ekler ayrılır, sonra sözcüğü cümlede görevli hale getiren çekim ekleri ayrıca kontrol edilir.

Yapım eki sözcük yapar; çekim eki yeni sözcük yapmadan kullanım ilişkisi kurar.

Bu ayrım korunursa seçeneklerdeki uzun sözcükler parçalanabilir hale gelir.

Ek sınırını belirleme işi de anlamla yapılır.

Sözcük soldan sağa parçalanırken her basamağın dilde kullanılabilen veya anlamca açıklanabilen bir biçim oluşturmasına dikkat edilir.

Anlamsız bir ara parça, ekin orada başladığını tek başına kanıtlamaz.

Önceki basamakla sonraki basamak arasındaki geçiş anlamlı olmalı ve yeni sözcüğün türü yeniden sorulmalıdır.

Bu yöntem özellikle art arda gelen yapım eklerinde gereklidir.