KPSS Lisans · Türkçe

Yapılarına Göre Cümleler Konu Anlatımı

Yapılarına Göre Cümleler konusunun özeti ve anlatımı — KPSS Lisans Türkçe dersi. Özet her zaman ücretsiz.

Kısaca

Yapılarına göre cümle sorularında önce kullanılan sınıflandırma sistemi belirlenmelidir. MEB'in güncel dört başlığı tek yüklemli cümle, fiilimsi bulunan cümle, birden çok yüklemli cümle ve bağlacı olan cümledir. Bu sistemde çekimli yüklemler sayılır; tek yüklem yanında fiilimsi varsa ikinci, birden çok yüklem noktalama ile sıralanmışsa üçüncü, birden çok yüklem bağlaçla bağlanmışsa dördüncü başlık seçilir. Bağlacın yalnız sözcükleri veya ögeleri bağlaması cümleyi bağlacı olan cümle yapmaz. Geleneksel kaynaklar ise basit, birleşik, sıralı ve bağlı adlarını kullanır. Girişik birleşik cümlede fiilimsi bulunurken şartlı, ki'li ve iç içe birleşik cümlelerde çekimli yan yargı da bulunabilir; bu nedenle “birleşik cümlede daima tek çekimli yüklem vardır” denemez. Sorunun terimleri hangi sisteme aitse çözüm o sistem içinde yürütülmeli, iki adlandırmanın kuralları birbirine karıştırılmamalıdır.

Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.

Özet: Sesli anlatım yakında

Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış

KPSS Lisans konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.

KPSS Lisans ders notları PDF’ini indir

Konu Anlatımı

Tam anlatım: Sesli anlatım yakında

Önce sınıflandırma sistemini tanı

Yapılarına göre cümleler konusunda iki adlandırma sistemiyle karşılaşılabilir.

MEB'in güncel materyallerinde başlıklar “tek yüklemli cümle”, “fiilimsi bulunan cümle”, “birden çok yüklemli cümle” ve “bağlacı olan cümle”dir.

Geleneksel dil bilgisi ve bazı sınav hazırlık kaynakları ise “basit”, “birleşik”, “sıralı” ve “bağlı” terimlerini kullanır.

En sık görülen örnekler arasında yakınlık bulunsa da sistemler bütünüyle aynı kuralla kurulmaz.

Bu yüzden soru kökündeki terimler belirlenmeden bir sistemin ölçütü ötekine taşınmamalıdır.

Güncel MEB adlandırmasında işlem sırası

İlk iş, cümledeki çekimli yüklemleri bulmaktır.

Fiilimsiler fiil anlamı taşır, fakat kip ve kişi ekiyle çekimlenmiş yüklem değildir.

Yüklem sayısı belirlendikten sonra fiilimsi, noktalama ve bağlacın görevi incelenir.

  1. Tek yüklemli cümle: Bir yüklem vardır ve cümlede fiilimsi yoktur. “Akşam hava serinledi.” cümlesinin tek yüklemi “serinledi”dir.
  1. Fiilimsi bulunan cümle: Bir temel yüklemin yanında isim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiil bulunur. “Erken gelen adaylar salona alındı.” cümlesinde yüklem “alındı”, sıfat-fiil “gelen”dir.
  1. Birden çok yüklemli cümle: Birden çok yüklem bağlaç kullanılmadan, çoğunlukla virgül veya noktalı virgülle sıralanır. “Kapı açıldı, öğrenciler içeri girdi.” cümlesinde “açıldı” ve “girdi” iki yüklemdir.
  1. Bağlacı olan cümle: Birden çok yüklemli yargılar bir bağlaçla birbirine bağlanır. “Kapı açıldı ve öğrenciler içeri girdi.” cümlesinde iki yüklemi “ve” bağlar.

Bu dört başlık uygulanırken cümlenin uzunluğu belirleyici değildir. “Uzun hazırlıklardan sonra bütün belgeleri dikkatle arşive yerleştirdik.” uzun olduğu hâlde tek yüklemli ve fiilimsizdir.

Buna karşılık kısa bir “Gelip oturdu.” cümlesinde “gelip” zarf-fiili bulunduğu için fiilimsi bulunan cümle söz konusudur.

Bağlaç tek başına yeterli değildir

Bağlacın görülmesi otomatik olarak “bağlacı olan cümle” sonucunu doğurmaz.

Bağlaç, yüklemli yargıları bağlamalıdır. “Ali ve Ayşe geldi.” cümlesinde “ve” iki özneyi bağlar; yüklem yalnız “geldi”dir.

Bu cümle tek yüklemlidir. “Düzenli ve dikkatli çalıştı.” örneğinde bağlaç iki zarfı ilişkilendirir; yine tek yüklem vardır.

“Okuyan ve düşünen insan gelişir.” cümlesinde “okuyan” ve “düşünen” sıfat-fiildir, çekimli yüklem ise “gelişir”dir.

Bağlaç iki fiilimsiyi bağladığı için güncel sınıflandırmada cümle “fiilimsi bulunan cümle”dir.

Buna karşılık “İnsan okur ve düşünür.” örneğinde “okur” ile “düşünür” iki çekimli yüklemdir; bağlaç bu yargıları birleştirdiğinden “bağlacı olan cümle” sonucu çıkar.

Aynı düşüncenin üç ayrı kuruluşu

Anlam yakınlığı yapı özdeşliği değildir.

Şu üç cümle aynı eylem dizisine yakın anlam verir, fakat kuruluşları farklıdır:

  • “Soruları çözerek cevaplarını kontrol etti.”: “çözerek” zarf-fiil, “kontrol etti” yüklemdir; fiilimsi bulunan cümledir.
  • “Soruları çözdü, cevaplarını kontrol etti.”: İki yüklem noktalama ile sıralanmıştır; birden çok yüklemli cümledir.
  • “Soruları çözdü ve cevaplarını kontrol etti.”: İki yüklem “ve” ile bağlanmıştır; bağlacı olan cümledir.

Sağlam çözüm, fiil kökenli her sözcüğü yüklem saymamak ve bağlacın hangi birimleri bağladığını göstermektir.

Geleneksel terimlerle ilişki

Geleneksel sınıflandırmada fiilimsiz tek yargılı yapı “basit cümle”, temel cümlenin yanında yan cümle bulunan yapı “birleşik cümle”, bağımsız yargıların noktalama ile sıralandığı yapı “sıralı cümle”, bağlaçla bağlandığı yapı ise “bağlı cümle” diye adlandırılır.

Güncel MEB başlıklarıyla en sık kurulan karşılıklar şöyledir: tek yüklemli–basit, fiilimsi bulunan–girişik birleşik, birden çok yüklemli–sıralı, bağlacı olan–bağlı.

Bu karşılıklar temel örnekleri çözer; ancak geleneksel birleşik cümle alanı yalnız fiilimsi bulunan yapılardan ibaret değildir.

Geleneksel çerçevede birleşik cümle çeşitli yollarla kurulabilir. “Sınav bitince öğrenciler çıktı.” girişik birleşiktir; “bitince” zarf-fiildir. “Sınav biterse dışarı çıkarız.” şartlı birleşiktir; “biterse” şart bildiren yan yargı, “çıkarız” temel yargıdır. “Biliyorum ki düzenli çalışacaksın.” ki'li birleşiktir. “Öğretmen, ‘Herkes hazır.’ dedi.” iç içe birleşik yapı örneğidir; alıntı cümlesi temel cümlede nesne görevindedir.

Şartlı, ki'li ve iç içe yapılarda çekimli yan yargı bulunabildiğinden geleneksel sistem için “birleşik cümlede her zaman yalnız bir çekimli yüklem vardır” kuralı kurulamaz.

Sıralı ve bağlı cümlede ortak öge

Geleneksel sıralı cümleler, yargıların öge paylaşmasına göre bağımlı veya bağımsız diye de incelenebilir. “Defterini açtı, notlarını okudu.” örneğinde gizli özne ortaktır; yargılar öge paylaştığı için bağımlı sıralıdır. “Hava karardı, sokaklar sessizleşti.” örneğinde yargılar ayrı öznelerle kurulmuştur; bağımsız sıralıdır.

Her ikisinde de temel ölçüt, birden çok çekimli yüklemin bağlaç olmadan sıralanmasıdır.

Bağlı cümlede ise “ve, ama, fakat, çünkü, ya da” gibi bir bağlama unsuru yüklemli yargılar arasında görev yapar. “Çalıştı ama yetiştiremedi.” iki yüklemli bağlı cümledir. “Karanlık ve sessiz sokaklar uzanıyordu.” cümlesindeki “ve” yalnız sıfatları bağladığı için bağlı cümle değildir.

Sınavda güvenli çözüm

Önce soru kökündeki adlandırma sistemini belirle, sonra kip ve kişi taşıyan yüklemleri say, fiilimsileri ayır ve bağlacın görevini denetle.

Güncel MEB başlıkları verilmişse dört kategoriyi kendi ölçütleriyle uygula.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada

Yapılarına Göre Cümleler anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Türkçe dersindeki diğer konular

Bu Konunun Sınavdaki Ağırlığı

Yapılarına Göre Cümleler konusu KPSS Lisans Genel Yetenek düzeyindeki Türkçe dersine bağlıdır. Bu ders için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmadığından burada bir oran yayımlamıyoruz.

Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.

SSS

Sık Sorulan Sorular

Yapılarına Göre Cümleler, KPSS Lisans Genel Yetenek düzeyindeki Türkçe dersinin konularından biridir. Aynı dersin diğer konularına bu sayfanın altındaki konu listesinden geçebilirsiniz.

Bu sayfada konunun ücretsiz özeti ve anlatımın neredeyse tamamı yer alır; yalnızca kapanış bölümü uygulamaya bırakılmıştır. Sesli anlatım, çevrimdışı indirme ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Türkçe dersi için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmuyor; doğrulanmamış bir oran yayımlamıyoruz. Dersin kapsamını konu listesinden takip edebilirsiniz.

Önce özeti okuyup konunun ne hakkında olduğunu netleştirin, sonra anlatımı baştan sona takip edin. Anlatımı bitirir bitirmez aynı konudan soru çözün: konuyu okumaktan çok, okuduktan hemen sonra hatırlamaya çalışmak kalıcılığı belirler. Bir gün sonra sadece özeti tekrar okumak çoğu konu için yeterli olur.

Türkçe dersi bu sayfadaki konuyla birlikte 201 konu içerir. Tam liste sayfanın altındaki konu bağlantılarında ve dersin kendi sayfasında yer alır; oradan her konunun ücretsiz özetini tek sayfada okuyabilirsiniz.

Türkçe dersindeki diğer konular

Bu ders toplam 201 konu içerir.

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
KPSS Lisans soru çözme rehberi
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et
powered by