Yapılarına Göre Cümleler Konu Anlatımı

Yapılarına göre cümleler, cümlenin içinde kaç yargı bulunduğunu ve bu yargıların birbirine hangi yolla bağlandığını gösterir.

Bu sınıflandırmada en güvenli başlangıç noktası yüklemdir.

Bir cümlede çekimli yüklem sayısı birse, yapı bakımından ilk ayrım basit cümle ile birleşik cümle arasında yapılır.

Çekimli yüklem sayısı birden fazlaysa sıra sıralı cümle ile bağlı cümle ayrımına gelir. “Öğrenci soruyu çözdü” cümlesinde tek yüklem vardır ve yan yargı taşıyan fiilimsi bulunmaz; bu nedenle basit cümledir. “Öğrenci verilen soruyu çözdü” cümlesinde temel yüklem yine “çözdü”dür, fakat “verilen” sıfat-fiili yan yargı değeri taşır; bu nedenle cümle birleşik yapı kazanır.

Görüldüğü gibi konu, yalnız cümlenin uzunluğu ya da kelime sayısıyla açıklanamaz.

Basit cümle, tek yargılı cümledir.

Tek yüklem bulunur ve bu yükleme bağlı, fiilimsiyle kurulmuş yan yargı yer almaz. “Akşam hava birden serinledi” cümlesinde “serinledi” tek yüklemdir; cümlede ad-eylem, sıfat-fiil ya da zarf-fiil yoktur. “Sınıf bugün çok sakindi” cümlesi de basittir; çünkü yüklem isim soylu olsa da tek yargı vardır.

Basit cümle kısa olmak zorunda değildir. “Uzun hazırlıklardan sonra bütün belgeleri dikkatle arşive yerleştirdik” cümlesi kelimece uzun olabilir, fakat tek yüklemli ve fiilimsiz olduğu için basit sayılır.

Sınavda “uzun cümle birleşiktir” düşüncesi yanlıştır.

Yapı sınıflandırmasında uzunluk değil, yargı sayısı ve yan yargı varlığı önemlidir.

Birleşik cümlede temel yüklem tektir, ancak cümlenin içinde yan yargı taşıyan bir yapı bulunur.

Bu yan yargı çoğunlukla fiilimsiyle kurulur. “Erken gelen adaylar salona alındı” cümlesinde temel yüklem “alındı”dır; “gelen” sıfat-fiili “adaylar” adını nitelese de kendi içinde bir eylem anlamı taşır.

Bu nedenle cümle birleşiktir. “Sınav bitince öğrenciler dışarı çıktı” cümlesinde “bitince” zarf-fiili yan yargı kurar. “Başarılı olmak düzenli tekrar ister” cümlesinde “olmak” ad-eylemi yan yargı değerindedir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, fiilimsinin çekimli yüklem sayılmamasıdır.

Birleşik cümle birden fazla çekimli yüklem taşımaz; tek temel yargı çevresinde yan yargılar bulundurur.

Birleşik cümle türlerinde iç içe yapı da görülebilir.

Bir cümlenin içinde başka bir cümle, bir öge gibi görev alabilir. “Öğretmen, herkes hazır, dedi” örneğinde “herkes hazır” sözü aktarılan yargı olarak temel cümlenin nesnesi durumundadır.

Bu tür yapılarda yüklem sayısı yüzeyde artmış gibi görünse de çözümleme, iç cümlenin temel cümle içindeki görevine dikkat eder.

Ayrıca şart kipli yan cümleler de birleşik yapı oluşturabilir: “Zamanın olursa bu bölümü tekrar et” cümlesinde “olursa” yan yargı, “tekrar et” temel yüklemdir.

KPSS düzeyinde bütün alt tür adlarını ezberlemekten çok, tek temel yükleme bağlı yan yargıyı tanımak daha işlevseldir.

Fiilimsi veya şartlı yapı temel yüklemi tamamlıyorsa cümle birleşik kabul edilir.

Sıralı cümlede birden fazla çekimli yüklem vardır ve bu yüklemler genellikle virgül ya da noktalı virgülle yan yana getirilir. “Kapı açıldı, öğrenciler içeri girdi” cümlesinde “açıldı” ve “girdi” olmak üzere iki yüklem bulunur.

Bu cümleler anlamca ilişkili olabilir, fakat aralarında bağlaçla kurulmuş açık bir bağlantı yoktur.

Sıralı cümleler bağımlı ya da bağımsız öge ortaklığı gösterebilir. “Sabah erkenden kalktı, kahvaltısını yaptı, yola çıktı” örneğinde aynı özne birden çok yüklem için ortak düşünülebilir. “Yağmur dindi, yollar açıldı” örneğinde ise her yüklemin öznesi farklıdır.

Öge ortaklığı alt ayrımı etkileyebilir; fakat yapı bakımından temel ölçüt, birden fazla çekimli yüklemin noktalama yoluyla sıralanmasıdır.

Bağlı cümlede de birden fazla çekimli yüklem vardır; ancak bu yüklemler bağlaçlarla birbirine bağlanır. “Çalıştı ve sınavı kazandı” cümlesinde “çalıştı” ve “kazandı” iki ayrı yüklemdir, “ve” bağlacı bu yargıları ilişkilendirir. “Çok istedi ama başaramadı” cümlesinde “ama” karşıtlık kurar. “Erken çıktı çünkü toplantıya yetişecekti” cümlesinde “çünkü” neden ilişkisi oluşturur.

Fakat her bağlaç görülen yerde bağlı cümle oluşmaz. “Ali ve Ayşe geldi” cümlesinde tek yüklem “geldi”dir; “ve” yalnızca özne unsurlarını bağlar. “Düzenli ve dikkatli çalıştı” cümlesinde de tek yüklem vardır; bağlaç zarf değerindeki unsurları bağlamıştır.

Bağlı cümle için bağlacın cümleleri, yani çekimli yüklemli yargıları bağlaması gerekir.

Yapı bakımından sınıflandırmada işlem sırası soru çözerken büyük önem taşır.

Önce cümledeki çekimli yüklemler sayılır.

Birden fazla çekimli yüklem varsa aralarındaki bağlantıya bakılır: bağlaç yok, noktalama ile yan yana gelmişlerse sıralı; bağlaçla bağlanmışlarsa bağlı cümle değerlendirmesi yapılır.

Tek çekimli yüklem varsa bu kez fiilimsi, şartlı yan yapı veya iç cümle aranır.

Böyle bir yan yargı yoksa basit, varsa birleşik cümle sonucu çıkar. “Soruları çözdü ve cevaplarını kontrol etti” bağlı cümledir; iki çekimli yüklem vardır ve “ve” bunları bağlar. “Soruları çözerek cevaplarını kontrol etti” birleşik cümledir; tek çekimli yüklem “kontrol etti”dir, “çözerek” zarf-fiil yan yargısıdır.

Anlam yakınlığı sınıflandırmayı değiştirmez.

KPSS’de tuzaklar genellikle biçim ve anlamın karıştırılmasından doğar. “Gelip beni buldu” cümlesinde “gelip” zarf-fiildir; tek çekimli yüklem “buldu” olduğu için cümle birleşiktir, sıralı değildir. “Geldi, beni buldu” ise iki çekimli yüklem taşıdığı için sıralı cümledir. “Hem okudu hem çalıştı” bağlı cümledir; iki yüklem bağlama ögeleriyle ilişkilidir. “Okuyan ve düşünen insan gelişir” cümlesinde “ve” bağlacı vardır, fakat “okuyan” ve “düşünen” sıfat-fiilleri bir adı nitelemektedir; çekimli yüklem yalnızca “gelişir”dir.

Bu nedenle cümle, fiilimsiler nedeniyle birleşik yapıdadır.

Sağlam çözüm, her fiil kökenli sözcüğü yüklem saymamak ve her bağlacı cümle bağlacı kabul etmemektir.

Yapı sınıflandırması, yargının açık çekimli yüklemle mi, yan yargıyla mı, yoksa bağlanmış bağımsız yüklemlerle mi kurulduğunu görme becerisidir.

Virgül ve bağlaç ayrımı yapılırken noktalamanın her zaman tek başına yeterli olmadığı da bilinmelidir. “Hava karardı, sokaklar sessizleşti” örneğinde iki yüklem virgülle sıralanmıştır; yapı sıralı cümledir. “Hava karardı ve sokaklar sessizleşti” biçiminde bağlaç iki yargıyı bağladığı için bağlı cümle oluşur.

Fakat “Hava karardı ve sessizleşti” cümlesinde özne ortak, iki yüklem vardır; yine bağlı cümle değerlendirmesi yapılabilir. “Karanlık ve sessiz sokaklar uzanıyordu” cümlesinde ise “ve” yalnız sıfatları bağlar, çekimli yüklem tektir.