Varlıkların Türüne Göre İsimler Konu Anlatımı

İsimler varlıkları, kavramları ve durumları karşılayan sözcüklerdir.

Varlıkların türüne göre yapılan ayrımda amaç, bir adın hangi tür varlığı karşıladığını görmektir.

Aynı kelime ailesi içinde farklı sınıflandırma eksenleri bulunabilir: bir ad tek bir varlığa verilmiş özel bir ad olabilir, aynı türden birçok varlığı karşılayan cins ad olabilir, duyularla algılanabilen somut bir varlığı gösterebilir ya da beş duyu organıyla doğrudan tespit edilemeyen soyut bir kavramı anlatabilir.

Bu yüzden konu yalnızca örnek ezberiyle değil, adın neyi nasıl karşıladığı sorusuyla öğrenilmelidir.

Özel ad, tek ve biricik varlığa verilmiş addır.

Bir kişi, belirli bir yer, kurum, dil, millet, eser veya benzeri tekil kimliği olan varlık özel adla karşılanır.

Özel adın mantığı, aynı türden pek çok varlık arasından birini ayırmasıdır.

Bir hayvana kedi dediğimizde aynı tür özellikleri gösteren genel bir varlıktan söz ederiz; ona belirli bir ad verdiğimizde artık o ad tek bir varlığı karşılar.

Bu ayrım özellikle biriciklik üzerinden anlaşılır: ad koyma, varlığı genel türden ayırıp tekil kimliğe taşır.

Yazımda baş harfin büyük yazılması ve bazı eklerin kesmeyle ayrılması bu özel ad bilgisinin sonucudur; fakat türü belirleyen asıl şey büyük harf değil, adın tek bir varlığı karşılamasıdır.

Cins ad ise aynı türden olan varlıkların ortak adıdır.

Kedi, şehir, insan, ağaç, kalem, kitap, masa gibi sözcükler belirli ve benzersiz bir varlığın adı değil, aynı tür özellikleri taşıyan varlıkların genel adıdır.

Şehir sözcüğü Ankara, İstanbul veya İzmir gibi tek tek şehirlerin ortak tür adıdır.

Kedi sözcüğü belirli bir kediyi değil, kedi türünü karşılar.

Cins adların en önemli tarafı genellik bildirmesidir.

Bu nedenle bir sözcüğün cins ad olup olmadığını anlamak için onun tek bir varlığa verilmiş özel bir isim mi, yoksa aynı türden birçok varlık için kullanılabilen ortak bir ad mı olduğuna bakılır.

Özel-cins ayrımında yazım bilgisi yardımcı olabilir, fakat tek ölçüt değildir.

Cümle başında her kelime büyük harfle başlayabilir; bu durum kelimeyi özel ad yapmaz.

Buna karşılık özel adlar yazım kurallarında büyük harfle başlar ve ek aldığında belirli durumlarda kesme işaretiyle yazılır.

Dil bilgisi bakımından önemli olan, adın karşıladığı varlığın kapsamıdır.

Türkiye dediğimizde belirli bir ülkeyi, ülke dediğimizde aynı türden bütün ülkelerin ortak adını kullanmış oluruz.

Ayşe belirli bir kişiyi, insan ise insan türünü karşılar.

Bu karşılaştırma, özel ve cins adların birbirine karıştırılmasını engeller.

Somut ve soyut ayrımı bambaşka bir eksendir.

Burada adın özel ya da cins olması değil, algılanış biçimi önemlidir.

Bir varlık beş duyu organından biriyle tespit edilebiliyorsa somut kabul edilir.

Görülebilen, işitilebilen, dokunulabilen, tadılabilen veya koklanabilen varlıklar somut adlarla karşılanır.

Kedi somuttur; çünkü duyularla algılanabilen bir varlıktır.

Ses de somuttur; çünkü işitilebilir.

Koku da somuttur; çünkü koklama duyusuyla algılanır.

Somutluk yalnızca elle tutulmak anlamına indirgenirse işitilen veya koklanan varlıklar yanlış değerlendirilir.

Soyut adlarda ise varlığın madde olarak veya doğrudan duyu organlarıyla tespit edilen bir karşılığı yoktur.

Sevgi, korku, düşünce, cesaret, başarı, adalet gibi sözcükler zihinde kavranan kavramları karşılar.

Kedi dendiğinde somut bir varlıktan söz edilirken kedi sevgisi ifadesinde sevgi sözcüğü duyularla doğrudan yakalanamayan bir kavramdır.

Bu nedenle soyuttur.

Soyutluk yokluk anlamına gelmez; kavramın varlığı dilde ve zihinde vardır, fakat beş duyu organıyla nesne gibi algılanmaz.

Sınavda özellikle duygu, düşünce, nitelik ve durum bildiren adlar bu ölçütle değerlendirilir.

Bu iki ayrım birlikte düşünüldüğünde aynı ad hem özel hem somut, hem cins hem somut, hem cins hem soyut olabilir.

Ankara özel addır ve somut bir yeri karşılar.

Şehir cins addır ve somut varlık alanına girer.

Sevgi cins addır; çünkü belirli tek bir sevginin özel adı değildir, aynı zamanda soyuttur.

Bu nedenle özel-cins ayrımıyla somut-soyut ayrımını birbirinin yerine kullanmamak gerekir.

Özel ad olmak soyut ya da somut olmayı kendiliğinden belirlemez; somut olmak da cins veya özel olmayı belirlemez.

Doğru çözüm için önce sözcüğün isim görevinde kullanıldığından emin olunur.

Sonra varlığı verilişine göre değerlendirilir: tek ve biricik bir varlığa mı ad olmuş, yoksa aynı türden varlıkların ortak adı mı?

Ardından algılanış ölçütü uygulanır: beş duyudan biriyle tespit edilebiliyor mu, yoksa zihinsel bir kavram mı?

Bu sırayı izlemek, büyük harfe veya günlük sezgiye takılmadan karar vermeyi sağlar.

Konunun özü, ismin varlığı kalıcı biçimde karşılaması ve bu varlığın kapsamıyla algılanış biçiminin ayrı ayrı incelenmesidir.

Özel ad ile cins ad arasındaki ilişki bazen aynı varlık alanında kurulur.

Ülke cins addır; çünkü birçok ülkenin ortak adıdır.

Türkiye özel addır; çünkü bu genel tür içinden tek bir ülkeyi gösterir.

Dil cins addır; Türkçe belirli bir dilin adıdır.

Kurum cins addır; belirli bir kurumun adı özel ad olur.

Bu karşılaştırma yöntemi, örneğin yalnızca büyük harfe bakmak yerine kelimenin karşıladığı alanı görmeyi sağlar.

Büyük harf yazım sonucudur; özel ad olmanın nedeni tekil kimliktir.

Somut-soyut ayrımında da duyuların tamamını hesaba katmak gerekir.

Bazı öğrenciler somut adı yalnızca görülen veya dokunulan varlıklarla sınırlar.

Oysa algıdan söz edildiğinde devreye duyu organları girer.

Buna göre ses işitildiği için, koku koklandığı için somut kabul edilebilir.

Buna karşılık sevgi, korku veya düşünce gibi kavramlar etkileri hissedilse bile doğrudan bir nesne gibi algılanmaz.

Bu yüzden soyut adları belirlerken kavramın sonucuna değil, adın gösterdiği şeyin beş duyu ile tespit edilip edilemediğine bakılır.

Bir adın çekim eki alması onun isim olma özelliğini bozmaz; bu bilgi genel isim konusu için önemlidir.

Kediler, kediyi, kedide, kediden gibi biçimler hâlâ isimdir.

Fakat varlıkların türüne göre sınıflandırmada bu ekler asıl ayrımı belirlemez.

Kediler çoğul biçimdedir ama kedi kelimesinin cins ad oluşu değişmez.