Olasılık Konu Anlatımı

Olasılık cümlesi, bir durumun gerçekleşme ihtimalini bildiren fakat sonucu kesin bilgi gibi sunmayan cümledir.

Konuşan burada bir kapıyı açık bırakır: olay olabilir, olmayabilir, beklenen yönde gelişebilir veya farklı sonuçlanabilir.

Bu nedenle olasılığın merkezinde kesinlik değil mümkünlük vardır.

Birinin toplantıya yetişebileceğini söylemek, havanın akşama doğru soğuyabileceğini belirtmek ya da bir haberin bugün gelebileceğini düşünmek, cümlede ihtimal alanı kurar.

Konuşan bu örneklerde sonucu görmüş değildir; yalnızca gerçekleşmesi mümkün bir durumu dile getirir.

Bu başlıkta özel bir kanun, resmî usul veya hukukî yaptırım aranmaz; sınavdaki çerçeve, cümlenin taşıdığı anlam değeridir.

Olasılık, Türkçe cümlede anlam sorularında yargının kesinlik derecesini ölçen başlıklardan biridir.

Bu yüzden çözüm işlemi, önce cümlenin bilgi mi yoksa ihtimal mi verdiğini ayırmakla başlar.

Eğer yargı tamamlanmış bir olayı bildiriyorsa olasılık yoktur.

Eğer cümle, olayın olabileceğini ama kesinleşmediğini gösteriyorsa olasılık alanına girer.

Bu işlem özellikle numaralanmış cümle sorularında önemlidir; bir seçenek, ilgili cümlede ihtimal bulunduğunu söyleyebilir.

Olasılık anlamı bazı dil işaretleriyle sık kurulur.

Yeterlik eki biçimindeki olabilirlik kullanımları, belki, galiba, sanırım, muhtemelen, ihtimal ki gibi sözcükler ve bağlama göre gereklilik eki bu anlamı taşıyabilir.

Ancak tek bir ek veya sözcük ezberi yeterli değildir.

Bir cümlede çözebilirim deniyorsa bu bazen yeterlik, yani gücü yetme anlamı verir; yarın gelebilirim deniyorsa bağlama göre ihtimal anlatır.

Aynı biçim farklı anlama kayabildiği için soru çözerken biçimle birlikte konuşanın kesinlik derecesi ve bağlamdaki zaman bilgisi okunmalıdır.

Olasılığın temel koşulu, sonucun kesinleşmemiş olmasıdır.

Cümle gerçekleşmiş bir durumdan söz ediyorsa olasılık değil saptama, değerlendirme veya kesinlik söz konusu olabilir.

İkinci koşul, konuşanın hükmü kapatmamasıdır.

Mutlaka olacak, kesin böyle, asla gerçekleşmez gibi ifadeler ihtimal alanını daraltır.

Üçüncü koşul, cümlenin bir tasarı veya amaç değil, gerçekleşme ihtimali bildirmesidir.

Bir işi yapmak niyetindeyim diyen kişi planını anlatır; bu iş yapılabilir diyen kişi olasılık kurabilir.

Bu ayrım, özellikle tasarı ve olasılığın yan yana verildiği seçeneklerde işe yarar.

Olasılık ile tahmin arasında yakınlık vardır.

Ders anlatımında da bu iki başlık çoğu zaman birlikte ele alınır; çünkü ikisi de kesin bilgi yerine gerçekleşme ihtimaliyle ilgilidir.

Buna rağmen ayrım sorulursa tahmin, genellikle bir belirtiye dayalı olasılıktır.

Gökyüzündeki yoğun bulutları görüp yağmur beklemek tahmine yaklaşır; hiçbir belirti vermeden akşam yağmur yağabilir demek yalın olasılık olarak okunabilir.

Bu ayrım her soruda keskin değildir.

Bazı sınav seçeneklerinde tahmin ve olasılık birlikte doğru kabul edilebilir; çünkü ikisi aynı kesinlik dışı alanda bulunur.

Varsayım, olasılıktan farklıdır.

Varsayımda konuşan gerçekleşmemiş bir durumu düşünce içinde gerçekleşmiş sayar ve bunun üzerinden konuşur.

Diyelim ki sınav ertelendi, programı nasıl düzenleriz cümlesinde olayın olma ihtimali tartışılmaktan çok, o olay olmuş kabul edilerek yeni düşünce başlatılır.

Olasılıkta ise böyle geçici kabul yoktur; yalnızca sınav ertelenebilir denir.

Bu nedenle varsayım işaretleri görüldüğünde cümlenin bir kabul kurup kurmadığına bakılmalıdır.

Eğer cümle sadece mümkünlük bildiriyorsa varsayım değil olasılık vardır.

Ön yargı ile olasılık arasındaki fark kesinliktedir.

Ön yargıda konuşan sonucu görmeden hükmünü verir; bu iş başarılı olmaz, bu öğrenci yapamaz, bu eser okunmaz gibi cümlelerde karar kapatılır.

Olasılıkta ise konuşan kesin karar vermez.

Bir eser beklenenden az okunabilir deniyorsa ihtimal vardır; bu eser kesinlikle okunmayacak deniyorsa ön yargı doğabilir.

Aynı şekilde kuşku, olasılığa yakın görünse de kuşkuda güvenememe veya tereddüt duygusu daha baskındır.

Olasılıkta duygu değil, gerçekleşme ihtimali öne çıkar.

Sınav tuzakları genellikle üç biçimde gelir.

Birincisi, her -abilir biçimini olasılık saymaktır; oysa yeterlik anlamı olabilir.

İkincisi, tahminle olasılığı gereğinden fazla ayırıp seçenek mantığını kaçırmaktır; bazı bağlamlarda ikisi aynı doğrultuda değerlendirilir.

Üçüncüsü, kesinlik bildiren cümleyi yalnız geleceğe dönük olduğu için olasılık sanmaktır.

Gelecek zaman tek başına ihtimal değildir; yarın gideceğim cümlesi kararlı bir bildirim olabilir, yarın gidebilirim cümlesi ise ihtimal bildirir.

Sağlam çözüm için cümlede açık kapı bırakılıp bırakılmadığı sorulmalıdır.

Olasılık cümleleri paragraf sorularında da işe yarar.

Yazar kesin bir sonuca ulaşmak yerine ihtimal alanı kuruyorsa seçeneklerde kesinlik bildiren ifadeler elenebilir.

Cümlede belirsizlik varsa onu kesin hükme çeviren seçenek anlamı daraltır.

Bu nedenle olasılık sadece küçük bir cümle etiketi değil, metindeki düşünce derecesini anlama aracıdır.

Sonuç kesin değilse, konuşan bir durumu yalnızca mümkün görüyorsa ve cümle geçici kabul ya da peşin hüküm kurmuyorsa olasılık anlamı vardır.

Olasılık cümlelerinde kanıt bulunabilir, fakat bu kanıt sonuca zorunlu olarak götürmez.

Havanın kararması yağmuru düşündürebilir; yine de yağmurun yağacağı kesin değildir.

Bir öğrencinin düzenli çalışması başarılı olabileceğini gösterir; fakat başarı kesinleşmemiştir.

Bu yüzden olasılık cümlesi, dayanak içerse bile kesinlik cümlesine dönüşmez.

Dayanak çok güçlüyse tahmin anlamı da belirginleşebilir; buna rağmen sonuç hâlâ ihtimal alanındadır.

Sınavda seçenek, kesinlik vardır derse bu açık kapı nedeniyle yanlış olabilir.

Olasılık, amaç ve gereklilikle de karıştırılabilir.

Başarmak için çalışmalıyım cümlesinde gereklilik veya amaç ilişkisi öne çıkabilir; bu iş yarına kalabilir cümlesinde olasılık vardır.

Yapabilirim sözü bazen gücüm yeter anlamına gelir, bazen belki yaparım anlamı taşır.

Bağlamda kişinin becerisinden söz ediliyorsa yeterlik, gelecekteki belirsiz tercihten söz ediliyorsa ihtimal okunur.

Bu nedenle aday, eki gördüğü anda karar vermek yerine cümlenin hangi soruya cevap verdiğini düşünmelidir.

Olasılık cümlelerinin istisna alanı, güçlü tahmin ve zayıf kesinlik arasında kalmasıdır.

Bazen konuşan çok güçlü bir belirtiye dayanır ama yine de kesin konuşmaz.

Bu durumda cümle tahmin olarak adlandırılsa bile olasılık özelliğini tamamen kaybetmez.

Sınav seçenekleri ayrı ayrı verilmişse daha özel anlam seçilir; birlikte veya genel sorulmuşsa ikisi aynı yönde değerlendirilebilir.