Eş - Yakın Anlamlı Sözcükler Konu Anlatımı

Eş ve yakın anlamlı sözcükler konusu, sözcükte anlam ilişkilerinin en çok bağlamla birlikte düşünülmesi gereken başlıklarından biridir.

İlk bakışta iki kelimenin aynı şeyi anlattığını sanmak kolaydır; fakat sınav sorusunda önemli olan kelimelerin sözlükte yan yana durması değil, verilen cümlede aynı anlam görevini üstlenip üstlenememesidir.

Eş anlamlılık, iki sözcüğün aynı kavramı karşılaması ve uygun bağlamda birbirinin yerine geçtiğinde cümlenin anlamını bozmamasıdır.

Bir kelime çıkarılıp öteki getirildiğinde cümlede anlam kayması, anlatım tuhaflığı ya da ton değişmesi oluşmuyorsa güçlü bir eş anlam ilişkisinden söz edilir.

Bu yüzden eş anlam sorularında ilk işlem kelimeleri tek başına ezberlemek değil, değiştirme denemesi yapmaktır.

Eğer cümle aynı yargıyı koruyorsa ilişki eş anlamlılık yönünde değerlendirilir.

Türkçede eş anlamlı sözcüklerin önemli bir bölümü dilin tarihsel gelişimiyle açıklanabilir.

Aynı kavram için Türkçe kökenli bir sözcük ile başka bir dilden yerleşmiş bir sözcük yan yana kullanılabilir.

Ancak bu bilgi sadece anlamayı kolaylaştırır; çözümün kesin ölçütü değildir.

Bir kelimenin alıntı olması onu otomatik olarak başka bir kelimenin eş anlamlısı yapmaz.

Aynı şekilde iki kelimenin günlük kullanımda birlikte anılması da her bağlamda birbirinin yerine geçeceği anlamına gelmez.

Eş anlamlılık, cümlede sınanır.

Söz gelişi bir düşünceyi anlatan iki kelime, belirli bir cümlede aynı zihinsel içeriği karşılayabilir.

Zamanı anlatan iki sözcük de bazı cümlelerde yer değiştirebilir.

Fakat kimi kalıplaşmış kullanımlarda bu değişim doğal durmayabilir.

Bu nedenle eş anlamlı sözcükleri ezber listesi olarak görmek, özellikle deyimleşmiş veya kalıplaşmış yapılarda yanılgı doğurur.

Yakın anlamlı sözcüklerde durum daha hassastır.

Yakın anlam, kelimelerin aynı anlam alanına yaklaşması fakat birebir aynı kavramı karşılamamasıdır.

Bu sözcükler arasında bir çağrışım ortaklığı, duygu yakınlığı ya da kullanım benzerliği bulunur.

Buna rağmen anlam sınırları tamamen üst üste binmez.

Örneğin bir kırgınlık durumunu anlatan farklı fiiller aynı duygusal çevrede dolaşabilir; ancak her biri kırgınlığın derecesini, biçimini veya sonucunu farklı hissettirebilir.

Benzer biçimde bir nesnenin üzerine basmak, onu ezmek ve onu çiğnemek kimi bağlamlarda aynı sonuca yönelir; fakat kelimelerin temel çağrışımları ve kullanım alanları aynı değildir.

Yakın anlamlılıkta sözcükler birbirini anımsatır, aynı konu çevresine girer, hatta bazı cümlelerde birbirine yaklaşır; ancak tam eşitlik beklenmez.

Bu ayrımı öğrenirken en kullanışlı yol, anlam örtüşmesinin gücünü derecelendirmektir.

Eş anlamda örtüşme güçlüdür; yakın anlamda örtüşme sınırlıdır.

Eş anlamlı sözcükler, cümlede doğrudan yer değiştirdiğinde anlamı büyük ölçüde korur.

Yakın anlamlı sözcüklerde ise yer değiştirme bazen mümkün olsa bile ince bir anlam farkı bırakır.

Bu fark; duygu yoğunluğu, resmilik, gündeliklik, somutluk, mecazlık veya eylemin gerçekleşme biçimiyle ilgili olabilir.

Soru kökü “yakın anlamlıdır” dediğinde seçeneklerde birebir karşılık aramak yerine aynı anlam çevresine yönelen sözcükleri bulmak gerekir.

Soru kökü “eş anlamlıdır” dediğinde ise daha kesin bir karşılıklılık aranır.

Bağlam, bu konunun merkezindedir.

Bir kelime tek başına düşünüldüğünde başka bir kelimeyle yakın görünse de cümlede kazandığı anlam, ilişkiyi değiştirebilir.

Bu yüzden önce kelimenin cümlede neyi karşıladığı belirlenir.

Kelime gerçek anlamda mı, mecaz anlamda mı, belirli bir terim alanında mı kullanılmıştır?

Cümledeki diğer sözcükler onun anlamını daraltmış mı, genişletmiş mi?

Bu sorular cevaplanmadan eş veya yakın anlam kararı verilmez.

Özellikle Türkçede çok anlamlı kelimeler bulunduğu için aynı sözcük farklı cümlelerde farklı eş ya da yakın karşılıklar isteyebilir.

Bir cümlede düşünceye karşılık gelen kelime başka bir cümlede tasarı, kanaat veya niyet yönüne kayabilir.

Böyle bir durumda seçeneklerdeki sözcüklerden hangisinin cümledeki özel anlamı karşıladığına bakılır.

Pratik bir çözüm sırası şöyle kurulabilir: Önce verilen sözcüğün cümledeki anlamını sadeleştir.

Sonra seçeneklerdeki sözcükleri bu anlamla karşılaştır.

Ardından sözcüğü seçenekle değiştirip cümlenin anlamının aynı kalıp kalmadığını denetle.

Değişimden sonra cümlenin temel yargısı korunuyor ve kullanım doğal duruyorsa eş anlam olasılığı güçlenir.

Cümle aynı çevrede kalsa da anlamda derece, kapsam ya da duygu farkı oluşuyorsa yakın anlam olasılığı düşünülür.

Eğer sözcükler sadece aynı konuyu çağrıştırıyor ama birbirinin görevini üstlenemiyorsa bu ilişkiyi eş ya da yakın anlam diye işaretlemek doğru değildir.

Öğrenme tuzaklarının başında köken bilgisine aşırı güvenmek gelir.

Bir kelimenin Türkçe, diğerinin alıntı olması öğretici bir ipucu olabilir; fakat sınavda köken değil anlam ilişkisi sorulur.

İkinci tuzak, günlük konuşmada birbirinin yerine gevşek biçimde kullanılan kelimeleri her durumda eş saymaktır.

Günlük dildeki esneklik, soru çözümünde kesin ölçüt olamaz.

Üçüncü tuzak, yakın anlamı zayıf eş anlam gibi görmek ve aradaki ince farkı önemsememektir.

Oysa yakın anlam soruları çoğu zaman tam da bu ince farkı ölçer.

Son tuzak ise kalıplaşmış ifadeleri parçalayarak değerlendirmektir.

Bir kelime kalıp içinde özel bir görev üstlenmişse yerine getirilen kelime sözlükte yakın görünse bile anlatımı bozabilir.

Bu nedenle eş ve yakın anlamlı sözcüklerde başarı, ezberden çok cümle içi anlamı dikkatle tartmaya bağlıdır.

Eş ve yakın anlamlı sözcüklerde biçimsel benzerlik aranmaz.

İki kelimenin aynı ekleri alması, aynı uzunlukta olması veya kulağa benzer gelmesi bu konunun ölçütü değildir.

Ölçüt, cümlede üstlendikleri anlam işidir.

Bu nedenle sözcük türü de tek başına karar verdirmez.

İki isim, iki fiil ya da iki sıfat arasında eş veya yakın anlam ilişkisi kurulabilir; fakat tür benzerliği yoksa da bağlam bazı ilişkileri gösterebilir.

Önemli olan, kelimenin cümlede bir varlığı mı, duyguyu mu, düşünceyi mi, eylemi mi karşıladığıdır.

Bu anlam görevi netleşmeden seçenekler arasında hızlı eşleştirme yapmak yanlışa götürür.

Paragraf sorularında da bu konu dolaylı biçimde işe yarar.