Paragrafın Yapısı Konu Anlatımı

Paragrafın yapısı, bir metnin iç mimarisidir.

Bir paragrafı oluşturan cümleler aynı konu çevresinde toplanır; fakat yalnızca konu ortaklığı yeterli değildir.

Cümleler arasında bir başlangıç, ilerleme ve toparlanma mantığı bulunmalıdır.

Bu nedenle yapı soruları, kelime anlamı ya da ana düşünce sorularından farklı olarak cümlelerin yerini, görevini ve birbirine bağlanma biçimini ölçer.

Aday bir cümleyi okurken bu cümle ne söylüyor sorusuyla birlikte, bu cümle önceki cümleye dayanıyor mu, sonraki cümleyi hazırlıyor mu, paragrafın bütün yönünü değiştiriyor mu sorularını da sormalıdır.

Böyle bakıldığında paragraf, yan yana dizilmiş bağımsız cümleler toplamı olmaktan çıkar ve her cümlenin görev üstlendiği düzenli bir bütün hâline gelir.

Giriş bölümü paragrafın kapısını açan bölümdür.

Konunun hangi çerçevede ele alınacağını sezdirir, okurun zihninde ilk sınırı kurar ve çoğu durumda kendinden önce başka bir açıklamaya ihtiyaç duymaz.

Bu yüzden giriş cümlesi, önceki bir yargıya bağlanan ancak, çünkü, bununla birlikte, bu nedenle, oysa gibi bağlayıcılarla başladığında dikkatli olunmalıdır.

Böyle sözcükler çoğu zaman cümlenin öncesinde başka bir düşünce bulunduğunu gösterir.

Elbette giriş yalnız tek cümle olmak zorunda değildir; bazı paragraflarda ilk iki cümle birlikte giriş görevini üstlenebilir.

Giriş bir tanım, genel hüküm, soru, alıntı, gözlem ya da konuyu tanıtan kısa bir belirleme biçiminde kurulabilir.

Buradaki asıl koşul, metnin henüz açılmamış bir düşünceyi başlatması ve okura paragrafın yönünü vermesidir.

Gelişme bölümü girişte açılan düşüncenin işlendiği alandır.

Paragraftaki açıklamalar, örnekler, karşılaştırmalar, nedenler, sonuçlar, ayrıntılar ve karşıt görüşler çoğunlukla burada yer alır.

Gelişme cümlesi genellikle kendinden önceki cümleyle anlam bağı kurar; çünkü artık metnin bir geçmişi vardır.

Bir kavram tekrar edilebilir, aynı kavram eş anlamlı ya da üst anlamlı bir sözcükle sürdürülebilir, zamirle gönderme yapılabilir veya önceki yargı yeni bir gerekçeyle genişletilebilir.

Bu bölüm paragrafın gövdesi olduğu için cümle sıralama, yer değiştirme, anlam akışını bozan cümleyi bulma ve paragrafı ikiye bölme sorularında en çok izlenmesi gereken yerdir.

Gelişme bölümündeki cümle, girişten bağımsız bir konuya sıçrıyorsa ya da önceki cümlenin kurduğu yolu kesiyorsa yapı bozulur.

Sonuç bölümü anlatılanları yeniden başlatmaz; onları bir yere bağlar.

Bazen ana düşünceyi açık hâle getirir, bazen çıkarım yapar, bazen de paragrafın başından beri hazırlanmış yargıyı son biçimine ulaştırır.

Bu bölümde artık yeni bir konu açılması beklenmez.

Sonuç cümlesi bu yüzden öyleyse, kısacası, sonuç olarak, demek ki gibi toparlayıcı işaretler taşıyabilir; fakat her sonuç cümlesi mutlaka böyle bir ifadeyle başlamaz.

Sadece bağlaç aramak mekanik bir yoldur.

Daha güvenilir ölçüt, cümlenin paragrafı genişletmekten çok tamamlayıp tamamlamadığıdır.

Eğer bir cümle okunduğunda metin kapanıyor, önceki açıklamalar bir yargıya bağlanıyor ve sonraya yeni bir ayrıntı ihtiyacı kalmıyorsa sonuç görevi güçlüdür.

Paragrafın yapısında iki tür bağ özellikle önemlidir.

Sözcüksel bağ, aynı ya da ilişkili sözcüklerin paragraf içinde birbirini izlemesiyle kurulur.

Bir cümlede geçen kavram sonraki cümlede bu kavram, böyle bir durum, söz konusu yaklaşım, bu düşünce gibi ifadelerle sürdürülebilir.

Anlamsal bağ ise cümleler arasında gerekçe, karşıtlık, örneklendirme, açıklama, genelden özele inme, özelden genele varma, koşul ya da sonuç ilişkisi kurulmasıdır.

Sınav tuzağı çoğu zaman burada ortaya çıkar: Cümle kendi başına doğru ve anlaşılır görünür, fakat paragrafın kurduğu ilişkiye uymadığı için yanlış yerde durur.

Bu yüzden cümleyi yalnız içerik bakımından değil, bağ kurduğu yön bakımından değerlendirmek gerekir.

Paragrafın yapısı sorularında işlem sırası önemlidir.

Önce konu bulunur; çünkü konu değişirse akış da değişir.

Sonra ana yön sezilir; yazar bilgi mi veriyor, olay mı aktarıyor, bir düşünceyi mi savunuyor, yoksa bir görünüm mü kuruyor?

Ardından cümlelerin birbirine nasıl bağlandığı izlenir.

Giriş cümlesi aranırken öncesi varmış duygusu veren ifadeler elenir.

Gelişme cümleleri sıralanırken zamirlerin, tekrarların ve bağlantı sözcüklerinin hangi cümleye gönderme yaptığına bakılır.

Sonuç aranırken yeni ayrıntı getiren cümlelerle toparlayıcı cümleler ayrılır.

Paragrafı ikiye bölme sorularında ise yeni bir konuya, yeni bir bakış açısına ya da farklı bir örnek grubuna geçilen yer belirlenir.

Anlam akışını bozan cümlede de ters işlem yapılır: Diğer cümlelerin kurduğu ortak çizgi bulunur, bu çizgiyi sürdürmeyen cümle dışarı alınır.

Cümle ekleme ve cümle tamamlama soruları da yapı bilgisinin uygulama alanıdır.

Verilecek cümle, paragrafın anlamına uygun olsa bile yanlış noktaya yerleştirildiğinde akışı bozabilir.

Bu tür sorularda önce boşluğun öncesi ve sonrası birlikte okunur.

Öncesi hangi kavramı başlatmış, sonrası hangi kavrama bağlanmış, boşluğa gelecek cümle bu iki taraf arasında köprü kuruyor mu, bunlar kontrol edilir.

Eğer cümle önceki yargının gerekçesini veriyorsa neden-sonuç bağı aranır; örnek getiriyorsa önce genel yargı bulunur; karşıtlık kuruyorsa iki bakışın nerede ayrıldığı görülür.

Paragraf tamamlama sorularında ise son cümlenin yeni bir başlık açmaması, önceki cümlelerin yönünü kapatması beklenir.

Bu yüzden adayın sadece anlamı değil, cümlenin görevini de izlemesi gerekir.

Yer değiştirme sorularında cümlelerin doğru olup olmadığı değil, hangi sırada doğal bağ kurduğu sorgulanır.

Zamirle başlayan bir cümle, gönderme yaptığı ad ya da kavramdan önce getirildiğinde akış kopar.

Bir örnek cümlesi, örneklediği genel yargıdan önce durduğunda anlam havada kalabilir.

Karşıtlık bildiren cümle, karşılaştıracağı önceki düşünce bulunmadan kullanıldığında giriş görevi üstlenemez.

Bu nedenle yapı sorularında seçenekleri hızlıca denemek yerine, her cümlenin bağlı olduğu önceki düşünceyi ve hazırladığı sonraki düşünceyi görmek gerekir.

Paragrafın düzeni bu ilişkilerden oluşur.

En yaygın yanılgılardan biri, girişin her zaman çok genel olacağını düşünmektir.

Giriş bazen somut bir sahneyle, kısa bir soruyla ya da özel bir örnekle de başlayabilir; önemli olan cümlenin kendinden önce açıklama gerektirmemesidir.

Bir başka yanılgı, sonuç cümlesinin mutlaka özet kelimeleri taşıyacağı beklentisidir.

Sonuç, bağlaçsız da kurulabilir.

Ayrıca gelişme bölümünde kullanılan bağlayıcılar her zaman doğru sıralamayı tek başına vermez; çünkü aynı bağlayıcı farklı ilişkilerde kullanılabilir.

Sağlam çözüm, cümlenin paragraftaki görevini görmekten geçer.

Cümle konuyu açıyorsa girişe, açılan konuyu işliyorsa gelişmeye, işlenen düşünceyi kapatıyorsa sonuca yakındır.