Örnekleme Konu Anlatımı

Örnekleme, düşünceyi geliştirme yolları içinde genel veya soyut bir düşünceyi somut hâle getiren anlatım yoludur.

Yazar bir konuyu anlatırken okurun “bu neye benzer, nerede görülür, hangi durumlarda karşımıza çıkar” sorularını zihninden geçirebileceğini düşünür.

Bu belirsizliği gidermek için belirli kişi, eser, olay, nesne, tür veya günlük hayat durumları verir.

Böylece düşünce yalnız soyut bir yargı olarak kalmaz; okurun zihninde karşılığı olan bir örneğe bağlanır.

Örnekleme bu yüzden öğretici metinlerde çok sık kullanılır, fakat yalnız açıklayıcı anlatıma özgü değildir.

Tartışmacı metinde savı destekleyebilir, betimleyici veya öyküleyici metinde anlatılan durumu daha anlaşılır kılabilir.

Örneklemenin temel koşulu, önce genel bir düşünce veya kapsayıcı bir kavram bulunmasıdır.

Ardından bu düşünceyi somutlayan örnekler gelir. “Bazı alışkanlıklar günlük yaşamı düzenler” gibi genel bir yargıdan sonra kitap okumak, not tutmak, erken kalkmak gibi belirli davranışların verilmesi örnekleme mantığını taşır. “Atıkların geri dönüşümü önemlidir” düşüncesinden sonra cam, metal, kâğıt veya plastik türlerinin sayılması da aynı işlevi görebilir.

Burada asıl ölçüt, verilen unsurların önceki düşünceyi görünür kılmasıdır.

Eğer sıralanan unsurlar yalnız ayrıntı veya özellik olarak duruyor, genel bir yargıyı desteklemiyorsa örnekleme kesinleşmez.

Örnekleme çoğu zaman açık ipuçlarıyla kurulur. “Örneğin”, “mesela”, “söz gelimi”, “örnek olarak”, “bunlardan biri” gibi ifadeler okura hemen bir somutlaştırma geleceğini haber verir.

Ancak sınavda yalnız bu kelimeleri aramak yeterli değildir.

Yazar bu sözleri hiç kullanmadan da örnek verebilir.

Bir paragrafta önce bir yazı türünden söz edilip ardından o türün bilinen eserleri sıralanabilir.

Bir kavram tanıtıldıktan sonra günlük hayattaki karşılıkları anlatılabilir.

Bir düşünce savunulduktan sonra tarihî bir olay veya belirli bir kişi üzerinden desteklenebilir.

Bu durumlarda örnekleme vardır, çünkü somut unsur genel düşüncenin anlaşılmasına hizmet eder.

“Gibi” sözcüğü örnekleme konusunda dikkatli okunmalıdır. “Roman, hikâye, tiyatro gibi türler” ifadesinde “gibi” örnekleme kurabilir; çünkü bir üst kavramın içine giren türlerden bazıları verilmiştir.

Fakat “çocuk tilki gibi kurnazdı” cümlesinde “gibi” benzetme yapar. “Bu yöntem öteki gibi değildir” türünden bir kullanımda karşılaştırma ilişkisi oluşabilir.

Bu nedenle tek sözcükle karar vermek sınavda risklidir.

Doğru prosedür, “gibi”den önce veya sonra gelen unsurun ne yaptığını anlamaktır.

Verilen unsur genel düşünceye somut örnek oluyorsa örnekleme, başka bir varlığa benzetme kuruyorsa benzetme, iki şeyi kıyaslıyorsa karşılaştırma vardır.

Örnekleme ile tanımlama arasındaki fark da önemlidir.

Tanımlama kavramın ne olduğunu belirgin özellikleriyle açıklar.

Örnekleme ise kavramın hangi somut karşılıklarla görülebileceğini gösterir. “Masal, olağanüstü olayların anlatıldığı bir türdür” cümlesi tanımlama yönü taşır. “Keloğlan masalları, Peri Kızı anlatıları ve hayvan masalları bu türe örnek gösterilebilir” anlamındaki bir cümle örneklemedir.

Bir metinde önce tanım yapılıp sonra örnek verilebilir; bu durumda iki düşünceyi geliştirme yolu birlikte bulunur.

Seçenek “tanımlamaya yer verilmiştir” ve “örneklemeden yararlanılmıştır” biçiminde ayrı ayrı sorulabilir.

Örnekleme ile sayıp dökme de karıştırılabilir.

Her çoklu sıralama örnekleme değildir.

Bir odanın içinde masa, perde, sandalye, kitaplık ve lamba sayılıyorsa bu betimleyici ayrıntı olabilir.

Bir olayın aşamaları sıralanıyorsa süreç anlatımı olabilir.

Örnekleme sayılabilmesi için bu sıralanan unsurların daha genel bir düşünceyi kanıtlaması, açıklaması veya somutlaması gerekir. “Doğada birçok canlı birlikte yaşar” denilip kuşlar, böcekler, mantarlar ve bitkilerden söz edilirse örnekleme olabilir.

Ama yalnız “bahçede kuşlar, böcekler ve ağaçlar vardı” deniyorsa amaç bir ortamı göstermek olabilir.

İşlev kontrolü bu yüzden gereklidir.

Örneklemenin metne kattığı en önemli değer açıklıktır.

Soyut düşünceler tek başına okurda belirsiz kalabilir.

Yazar günlük hayattan, edebiyattan, tarihten, bilimden veya kişisel gözlem alanından örnek verdiğinde okur düşünceyi uygulama alanında görür.

Bu, özellikle paragraf sorularında ana düşünceyi yakalamayı kolaylaştırır.

Çünkü örnekler çoğu zaman ana düşüncenin çevresinde toplanır.

Eğer paragrafta birçok örnek varsa, bu örneklerin ortak noktasını bulmak metnin hangi düşünceyi desteklediğini gösterir.

Bu nedenle örnekleme yalnız seçenek çözmek için değil, paragrafın merkezini anlamak için de önemlidir.

Örnekleme her zaman kanıt niteliği taşımaz; bazen yalnız açıklama ve somutlaştırma işlevi görür.

Bir yazar savını güçlendirmek için örnek verebilir, ancak örnek tek başına bilimsel kanıt olmak zorunda değildir.

Bu ayrım sayısal veri ve tanık gösterme ile karıştırmamak için önemlidir.

Sayısal veri ölçülebilir bilgiye, tanık gösterme güvenilir bir kişinin sözüne dayanır.

Örnekleme ise düşünceyi belirli olay veya durumlarla görünür kılar.

Elbette bir örnek aynı zamanda ikna edici olabilir; fakat sınavda seçenek “örnekleme” diyorsa aranan şey genel yargıyı somutlayan parçadır.

Sınavda örneklemeyi bulmak için izlenecek yol önce genel yargıyı belirlemektir.

Paragrafta hangi düşünce açıklanıyor veya savunuluyor sorusu sorulur.

Sonra bu düşünceden sonra gelen somut adlar, türler, olaylar ve durumlar incelenir.

Bu somut unsurlar “ne gibi”, “hangileri”, “kimler”, “neler” sorularına cevap veriyorsa örnekleme kuvvetlenir.

Ardından ipucu sözcüklerin işlevi kontrol edilir. “Örneğin” varsa işlem kolaydır; yoksa yine de verilen unsurların önceki düşünceyle ilişkisi aranır.

Son olarak soru kökü denetlenir.

Olumsuz kökte, metinde gerçekten bulunmayan yol aranacağı için örnekleme var mı yok mu kararı net kanıta dayanmalıdır.

Örnekleme tuzaklarından biri, özel ad görünce hemen örnekleme demektir.

Bir kişinin veya eserin adı yalnız bilgi olarak geçebilir; genel bir düşünceyi somutlamıyorsa örnekleme olmayabilir.

İkinci tuzak, örneklerin ana düşünceyi değil yan ayrıntıyı desteklediğini fark etmemektir.

Üçüncü tuzak, benzetme cümlesini örnekleme sanmaktır. “Gibi” sözcüğü özellikle bu karışıklığa yol açar.

Dördüncü tuzak, örnekleme anlatım biçimiymiş gibi davranmaktır.

Örnekleme düşünceyi geliştirme yoludur; metnin genelinde açıklayıcı, tartışmacı, öyküleyici veya betimleyici anlatım ağır basabilir.

Örnekleme seçeneklerinde “yer verilmiştir” ifadesi varsa, metinde bir tane açık ve işlevsel örnek bulunması yeterli olabilir. “Örneklemeden yararlanılmıştır” seçeneği için örneğin metnin tamamına yayılması gerekmez.

Buna karşılık “örnekleme ağır basmaktadır” gibi bir değerlendirmede örneklerin metnin ana açıklama biçimini taşıyıp taşımadığına bakılır.

Bir paragraf yalnız bir örnekle düşüncesini destekliyor olabilir; başka bir paragraf ise düşünceyi peş peşe örneklerle kurabilir.

Soru kökünün bu iki durumu nasıl istediği, doğru cevabı belirleyen prosedürdür.