Anlamlarına Göre Cümleler Konu Anlatımı

Anlamlarına göre cümleler, bir cümlede verilmek istenen mesajın olumlu mu olumsuz mu olduğunu anlamaya dayanır.

Cümle türleri sorusunda ilk adım yüklemi bulmaktır; çünkü cümleyi cümle yapan öge yüklemdir ve tür değerlendirmelerinin çoğu yüklemle ilişkilidir.

Yüklem isim de olabilir fiil de olabilir; burada önemli olan, cümlenin yargısını taşımasıdır.

Yüklem belirlendikten sonra cümlenin ne söylediği sorulur: Bir varlıktan mı söz ediyor, yokluktan mı söz ediyor, bir işin gerçekleştiğini mi bildiriyor, gerçekleşmediğini mi bildiriyor?

Anlamına göre değerlendirme bu varlık ve yokluk ekseni üzerinde kurulur.

Olumlu cümle, işin gerçekleştiğini, bir durumun bulunduğunu veya bir niteliğin var olduğunu bildirir.

Cümlede herhangi bir olumsuzluk göstergesi yoksa ve son ileti de varlık ya da gerçekleşme yönündeyse cümle anlamca olumludur.

Bir kişinin geldiğini, bir nesnenin bulunduğunu, bir davranışın yapıldığını, bir niteliğin var olduğunu söyleyen cümleler bu gruptadır.

Olumlu cümlede yüklem biçim olarak da çoğu zaman olumludur; fakat sınavın asıl ölçtüğü yer, biçim ile anlamın her zaman aynı çizgide kalmamasıdır.

Bu yüzden olumlu cümleyi yalnız ek yokluğu diye değil, son mesajın varlık bildirmesi diye düşünmek gerekir.

Olumsuz cümle, işin gerçekleşmediğini, bir varlığın bulunmadığını veya bir niteliğin yok olduğunu anlatır.

Fiil yüklemlerinde olumsuzluk çoğunlukla ma, me ekiyle kurulur.

İsim yüklemlerinde değil sözcüğü, yokluk bildiren yapılarda yok sözcüğü veya yokluk anlamı veren ekler devreye girebilir.

Bunlar biçimsel işaretlerdir.

Cümleye bakarken önce bu işaretler görülür; fakat karar burada bitmez.

Çünkü biçimce olumsuz görünen bir cümle, iki olumsuzluğun birleşmesiyle veya kullanım değerinden dolayı anlamca olumlu olabilir.

Bu nedenle olumsuzluk işaretini görmek sadece ilk kontroldür.

Biçimce değerlendirme, cümlenin dış yapısına bakar.

Yüklemde olumsuzluk eki var mı, değil kullanılmış mı, yok sözcüğü bulunuyor mu, cümlede yokluk bildiren bir yapı var mı soruları biçim düzeyine aittir.

Anlamca değerlendirme ise cümlenin sonunda ortaya çıkan hükmü sorar.

Cümle sonuçta bir varlığı kabul mü ediyor, bir işi gerçekleşmiş mi sayıyor, yoksa yokluk ve gerçekleşmeme mi bildiriyor?

Bu ayrım özellikle biçimce olumlu anlamca olumsuz veya biçimce olumsuz anlamca olumlu sorularında belirleyicidir.

Sınavda seçenekleri hızlı elemek isteyen öğrenci önce yüklemi, sonra biçimi, sonra son anlamı kontrol etmelidir.

Çift olumsuzluk bu başlığın en tipik tuzaklarından biridir.

Bir cümlede olumsuzluk eki veya değil sözcüğü bulunması, cümleyi otomatik olarak anlamca olumsuz yapmayabilir.

Bir şeyi yapmamış değilim türünden bir anlatım, biçimce olumsuz görünse de son mesaj olarak yapma veya kabul etme yönüne yaklaşır.

Tersine, biçimce olumlu görünen bazı cümleler bağlamda olumsuz bir yargı kurabilir.

Bu yüzden cümleyi parçalarına ayırıp işaret saymak yeterli değildir; cümlenin konuşur tarafından hangi hükümle bitirildiğini görmek gerekir.

Anlamına göre cümlelerde doğru cevap, çoğu zaman bu son hükümde saklıdır.

Soru cümleleri de anlam değerlendirmesinde dikkat ister.

Soru eki veya soru işareti bulunan her cümle aynı amaçla kurulmaz.

Bazı soru cümleleri gerçekten bilgi ister; konuşan kişi karşıdan cevap bekler.

Bazıları ise cevap beklemekten çok bir düşünceyi vurgular, onaylatır, şaşma ya da sitem bildirir.

Bu durumda biçim soru olsa bile anlam başka bir yöne kayabilir.

Bir cümle soru biçimiyle kurulmuşsa önce gerçekten bilgi istenip istenmediği anlaşılmalıdır.

Cevap beklenmiyorsa cümlenin ilettiği yargı ayrıca değerlendirilir; olumlu mu, olumsuz mu, duygu mu taşıyor diye bakılır.

Ünlem cümlelerinde temel ölçü yoğun duygudur.

Sevinç, şaşma, korku, öfke, hayranlık, sitem veya pişmanlık gibi duygular cümlenin anlam değerini belirleyebilir.

Ünlem işareti yardımcı bir göstergedir; fakat tek başına karar vermek için yeterli değildir.

Bazı cümleler soru biçimiyle kurulup ünlem değeri taşıyabilir.

Böyle bir durumda soru ekine takılmadan cümlenin duygu yoğunluğu okunmalıdır.

Anlamına göre değerlendirme, noktalama işaretini görür ama kararı yalnız noktalama üzerinden vermez.

Önemli olan cümlenin karşı tarafa hangi duygu ve hükmü aktardığıdır.

Biçim ve anlam ayrımı yapılırken bağlam da gözden kaçırılmamalıdır.

Aynı cümle biçimi, kullanım yerine göre gerçek soru, sözde soru, sitem veya duygu bildirimi olabilir.

Bu nedenle cümle türü sorusunda tek bir ek ya da tek bir noktalama işaretiyle karar vermek zayıf bir yöntemdir.

Cümle önce kendi yüklemiyle, sonra verdiği mesajla okunmalıdır.

Eğer soru kökü anlamına göre sınıflama istiyorsa, yüklemin biçimsel görünüşü kadar cümlenin karşı tarafa aktardığı son hüküm de değerlendirilir.

Cümle türleri konusu dil bilgisi, cümlede anlam ve noktalama ile birlikte düşünülür.

Soru işareti, ünlem işareti veya olumsuzluk eki öğrenciyi yönlendirir; fakat bu işaretler kararın tamamı değildir.

Bir cümle türü sorusunda işaretler yol gösterir, yüklem yargıyı taşır, anlam ise son kararı verir.

Bu yüzden özellikle anlamına göre cümlelerde okuma, biçimsel işaretleri fark eden ama onlara hapsolmayan bir değerlendirme olmalıdır.

Bu başlık, cümle türlerinin diğer değerlendirme yollarıyla da bağlantılıdır.

Yüklemin yeri bakımından kurallı ve devrik cümle ayrımı yapılabilir; yüklemin türü bakımından isim ve fiil cümlesi ayrımı yapılabilir.

Ancak anlamına göre cümleler dendiğinde ana soru, cümledeki mesajın varlık mı yokluk mu bildirdiğidir.

Bu yüzden yüklem sondaysa kurallıdır gibi başka başlıkların kuralları, anlam sorusunun yerine geçirilmemelidir.

Soru kökü hangi bakımdan değerlendirme istediğini söyler.

Anlamına göre deniyorsa, çözüm yüklemin yerinden veya isim-fiil oluşundan çok cümlenin son iletisine yönelmelidir.

Pratik çözüm sırası nettir.

Önce yüklem bulunur.

Sonra yüklem ve yargı çevresindeki olumsuzluk göstergeleri belirlenir.

Ardından cümlenin gerçekten ne dediği sadeleştirilir.

Cümle varlık, gerçekleşme ve kabul bildiriyorsa anlamca olumlu; yokluk, gerçekleşmeme veya reddetme bildiriyorsa anlamca olumsuzdur.

Soru biçimi varsa gerçek soru olup olmadığı ayrıca kontrol edilir.

Ünlem değeri varsa duygu yoğunluğu anlamı etkiler.