Fiil ve Yüklem Yanlışları Konu Anlatımı

Fiil ve yüklem yanlışlarını anlamanın en güvenli yolu, yüklemi cümlenin merkezi olarak görmektir.

Cümle bir bütünlük taşır; bu bütünlüğü oluşturan parçalar öğe adını alır.

Fakat bu parçaların hepsi aynı derecede başlangıç noktası değildir.

Cümlenin kurulabilmesi için yargı gerekir, yargıyı taşıyan unsur da yüklemdir.

Bu yüzden yüklem yoksa karşımızda tamamlanmış bir cümle bulunmaz; söz öbeği eksik kalır.

Yüklemi olmayan bir yapıda özne, nesne veya tümleç aramak da sağlıklı değildir, çünkü hangi parçanın neyi tamamladığı belli olmaz.

Fiil ve yüklem yanlışları başlığında ilk dikkat, bu nedenle yüklemin gerçekten kurulup kurulmadığına ve yargı merkezinin doğru görülüp görülmediğine yönelmelidir.

Yüklem denince yalnızca fiil düşünmek eksik olur.

Yüklem, yapılan bir işi bildirebilir; bu durumda çekimli fiil cümlenin merkezidir.

Temizledi, gitti, alacak, yapmalı gibi çekimli fiiller tek başına bile cümle kurabilir, çünkü yargı taşırlar.

Ancak yüklem her zaman hareket bildiren bir fiil olmak zorunda değildir.

Bazen verilmek istenen mesaj bir isim soylu unsurla kurulur.

Bir kişi hakkında yönetmendir denildiğinde ortada yapılan bir iş değil, o kişiyle ilgili verilen bir bilgi vardır.

Bu bilgi de yargı değeri taşıdığı için yüklem görevindedir.

Demek ki yüklemi ararken yalnız eylem köküne değil, cümlenin ne söylediğine bakmak gerekir.

Yüklemin merkez oluşu, diğer öğelerin bulunma biçimini de belirler.

Bir yüklem duyulduğunda zihin kendiliğinden sorular üretir.

Kaza yaptı denildiğinde kimin kaza yaptığı, nerede yaptığı, ne zaman yaptığı merak edilir.

Temizledi denildiğinde temizleyen kişinin kim olduğu, neyin temizlendiği, işin nerede ve ne zaman gerçekleştiği sorulur.

Bu soruların cevapları yüklem dışındaki öğeleri verir.

Yüklemden özneye, nesneye, dolaylı tümlece ve zarf tümlecine gidilir.

Bu nedenle yanlış çözüm çoğu zaman yüklemi atlayıp doğrudan kelime gruplarını adlandırmaya çalışmaktan doğar.

Fiil ve yüklem yanlışları açısından bu bilgi temel bir denetim sağlar.

Bir cümlede yargı merkezi yanlış belirlenirse, diğer öğeler de yanlış yere bağlanır.

Sonda duran her kelime yüklem olmayabilir; aynı şekilde yüklem bazen tek kelimeden ibaret görünse bile kişi, kip veya ek fiil değeriyle yargı taşır.

Öğrenci önce cümlede tamamlanmış yargıyı aramalıdır.

Bu yargı yapılan bir işse yüklem fiil çekimiyle kurulmuştur.

Yargı bir kişi, varlık veya durum hakkında bilgi veriyorsa yüklem isim soylu unsurla kurulmuş olabilir.

İki durumda da görev aynıdır: cümlenin iletisini taşıyan merkez olmak.

Yüklemin tek başına cümle kurabilmesi, onun neden temel öğe sayıldığını gösterir.

Temizledi sözü, öznesi açıkça yazılmasa bile bir yargı verir.

Kişi eki veya bağlam, işi yapan kişiye doğru bir kapı açar.

Gittim örneğinde sondaki kişi değeri, gitme işinin konuşan tarafından yapıldığını bildirir.

Bu yüzden yüklem özneyle çok yakın ilişkilidir.

Yüklem bulunduktan sonra ilk yöneliş çoğu zaman özneyedir: işi yapan kimdir, hakkında konuşulan kimdir?

Fiil yükleminde özne işi yapan olarak görünür; isim yükleminde ise hakkında bilgi verilen unsur olarak öne çıkar.

Bu ayrım, isim yüklemlerinde yapılan hataları azaltır.

Bayram yönetmendir türünden bir cümlede yüklem yönetmendir sözüdür; çünkü verilen mesaj budur.

Burada Bayram’ın yaptığı bir hareket anlatılmaz, Bayram hakkında bir bilgi aktarılır.

Böyle bir cümleyi fiil arayarak çözmeye çalışmak, yüklemi kaçırmaya yol açar.

Fiil bulunmadığı için cümleyi eksik sanmak da doğru olmaz.

Eksiklik, yüklemin fiil olmamasından değil, yargının hiç kurulmamasından doğar.

İsim soylu unsur yargıyı taşıyorsa cümle vardır; yüklem de o unsurdur.

Yüklemin duyulmasıyla doğan sorular, cümlenin tamamlayıcılarını düzenler.

Neyi sorusu çoğu durumda nesneye götürür; temizleme eyleminden etkilenen şey motorunu gibi bir cevapla belirginleşir.

Nerede sorusu yerle ilgili tamamlayıcıyı ortaya çıkarır; salonun ortasında gibi bir ifade yüklemi mekân yönünden tamamlar.

Ne zaman, niçin, nasıl, hangi amaçla, hangi şartla gibi sorular ise zarf tümlecinin alanına girer.

Bu tamamlayıcıların hepsi yükleme farklı açılardan bağlanır.

Bu yüzden cümle öğeleri, yüklemden bağımsız ezberlenmiş etiketler olarak değil, yüklemin açtığı soruların cevapları olarak düşünülmelidir.

Fiil ve yüklem yanlışlarını ararken geniş ve kaynaksız kurallar uydurmak yerine bu temel ilişkiyi sağlam kurmak gerekir.

Bir anlatımda sorun olup olmadığını anlamak için önce yargı var mı diye bakılır.

Yargı yoksa cümle eksiktir.

Yargı varsa bu yargıyı taşıyan unsur doğru belirlenir.

Ardından diğer öğelerin gerçekten bu yükleme cevap verip vermediği kontrol edilir.

Bir kelime grubu yüklemle ilişki kurmuyorsa ya yanlış bağlanmıştır ya da cümlenin öğe çözümlemesinde gereksiz yere ayrılmıştır.

Böylece yüklem, yalnızca cümlenin sonundaki unsur değil, bütün öğeleri kendisine göre anlamlandıran merkez olarak görülür.

Bu nedenle fiil ve yüklem yanlışları başlığında aceleyle kip, çatı veya ortak yüklem türünden ayrıntılara atlamak doğru bir başlangıç olmaz.

Önce cümlenin cümle olup olmadığı görülür.

Bunun ölçüsü, yargı taşıyan bir yüklemin bulunmasıdır.

Sonra bu yüklemin iş mi, mesaj mı verdiği anlaşılır.

İş bildiriyorsa fiil yüklemi; bilgi bildiriyorsa isim soylu yüklem söz konusudur.

Bu iki yüklem türü karıştırıldığında, aslında doğru kurulmuş bir cümle eksik sanılabilir ya da eksik bir söz öbeği cümle gibi değerlendirilebilir.

Denetimin ilk kazanımı bu yanılgıyı önlemektir.

Özellikle isim yüklemleri bu yüzden dikkat ister.

Yargı, açık bir hareket anlatmadan da kurulabilir.

Bir varlık hakkında görev, nitelik veya durum bildirildiğinde cümlede fiil aramak yerine bildirilen mesaja bakılır.

Mesaj tamamlanmışsa yüklem vardır; mesaj yoksa söz öbeği eksik kalır.

Yüklem üzerinden soru sormak aynı zamanda gereksiz parçalama hatasını da azaltır.

Bir kelime grubu yüklemin hangi sorusuna cevap veriyorsa o görevle değerlendirilir; cevap vermiyorsa yalnız görünüşüne bakılarak öğe sayılmaz.