Amaç - Sonuç İlişkisi Konu Anlatımı

Amaç cümleleri, bir eylemin hangi hedefe yöneldiğini gösteren cümlelerdir.

Geleneksel başlıkta “amaç-sonuç ilişkisi” ifadesi kullanılsa da kaynak derste önemli bir düzeltme yapılır: amaç varsa ortada tamamlanmış bir sonuçtan değil, gerçekleşmesi istenen bir hedeften söz edilir.

Bu yüzden amaç cümlesini anlamanın ilk şartı, yapılan iş ile ulaşılmak istenen iş arasındaki zaman ve gerçeklik farkını görmektir.

Bir kişi çalışır, başvurur, tatile çıkar, spor yapar, kitap okur veya mücadele eder; bu eylemlerin arkasında ise henüz elde edilmemiş bir kazanım bulunur.

Yapılan eylem somut olarak vardır, hedef ise beklenen, amaçlanan veya umulan taraftır.

Amaç ilişkisinde iki bölüm bulunur.

Birinci bölüm araç ya da yapılan iştir; ikinci bölüm hedeflenen durumdur. “Sınavda başarılı olmak için düzenli tekrar yapıyor” cümlesinde düzenli tekrar yapılan iştir, başarı ise hedeftir.

Başarı henüz gerçekleşmiş kabul edilmez; gerçekleşmesi için tekrar yapılmaktadır. “Daha sağlıklı olmak üzere yürüyüşe başladı” cümlesinde yürüyüşe başlama gerçekleşmiştir, sağlık hedefi ise ulaşılmak istenen sonuçtur.

Bu yapı, cümleye “hangi amaçla?” sorusu sorulduğunda görünür.

Ancak bu soru tek başına yeterli değildir; çünkü “niçin?” sorusu neden-sonuç cümlelerinde de kullanılabilir.

Amaç cümlelerinin en bilinen ipuçları “için”, “diye”, “üzere”, “amacıyla”, “maksadıyla”, “hedefiyle”, “niyetiyle”, “beklentisiyle” gibi sözlerdir.

Fakat KPSS’de yalnızca bağlaç ezberlemek risklidir.

Kaynakta aynı “için” yapısının iki ayrı ilişki kurabileceği anlatılır. “Rahatsızlandığı için dinlendi” cümlesinde rahatsızlık gerçekleşmiştir ve dinlenmenin sebebidir; burada neden-sonuç vardır. “Rahatsızlığını azaltmak için dinlendi” cümlesinde ise azaltma hedefi henüz tamamlanmış değildir; dinlenme bu hedefe yönelir.

Sınavda adayın bakacağı yer, “için”den önce veya sonra gelen bölümün gerçekleşmiş sebep mi, gerçekleşmemiş hedef mi olduğudur.

Amaç ile neden-sonuç arasındaki hukuki sınır gerçeklik durumudur.

Neden-sonuçta sebep yaşanmış, var olmuş, kabul edilmiş veya cümle tarafından gerçekleşmiş sayılmıştır.

Sonuç bu sebebe bağlanır.

Amaçta ise hedef henüz kesinleşmemiştir.

Bir kişinin “atanmak için çalışması” atanmış olduğunu göstermez. “Rahat yaşamak için para biriktirmesi” rahat yaşadığını kanıtlamaz. “Direnç kazanmak için dinlenmeye ihtiyaç duyması” direnci kazandığını söylemez.

Hedefe ulaşılıp ulaşılmadığı belirsizdir; cümle yalnızca yapılan eylemin o hedefe yöneldiğini bildirir.

Bu başlıkta “sonuç” sözcüğüne kapılmak da sınav tuzağıdır.

Amaç cümlesinde hedef sonuç gibi görünebilir, fakat tamamlanmış sonuç değildir.

Bu nedenle doğru yorum “amaçlanan sonuç” ya da “hedeflenen durum” şeklindedir.

Eğer seçenek, amaç cümlesinden hedefin gerçekleştiğini çıkarıyorsa yanlış olur. “Yabancı dilini geliştirmek için kursa başladı” cümlesinden kişinin dilini geliştirdiği değil, geliştirme hedefiyle kursa başladığı çıkar. “Çocukların dikkatini çekmek amacıyla görseller kullandı” cümlesinden çocukların dikkatinin kesin olarak çekildiği değil, görsellerin bu hedefle kullanıldığı anlaşılır.

Bazı cümlelerde amaç ve gerekçe birlikte bulunabilir. “Daha iyi bir gelecek kurma düşüncesiyle çalıştı” cümlesinde daha iyi gelecek kurma hedefi amaçtır; fakat bu düşünceye sahip olmak kişinin davranışını açıklayan gerçekleşmiş bir gerekçe gibi de çalışır. “Başarılı olma isteğiyle gece gündüz emek verdi” cümlesinde başarı henüz hedeftir, ama istek kişinin içinde gerçekleşmiş bir yönelimdir.

Bu tür cümlelerde tek kelimeyle karar vermeye çalışmak yerine iki katmanı ayırmak gerekir.

Soru amaç ilişkisini soruyorsa hedefe yönelme, neden ilişkisini soruyorsa davranışı doğuran gerçekleşmiş düşünce ön plana alınır.

Amaç cümleleri koşul cümleleriyle de karıştırılabilir.

Koşulda bir sonucun gerçekleşmesi başka bir şartın gerçekleşmesine bağlanır; amaçta ise bir eylem bir hedefe yönelir. “Başarılı olmak için çalışmalısın” cümlesi amaç anlamı taşır; çalışma, başarı hedefine yönelmiştir. “Çalışırsan başarılı olursun” cümlesinde ise başarı, çalışma şartına bağlanmıştır.

İlkinde hedefe yönelik araç, ikincisinde şart-sonuç düzeni vardır.

Sınavda aynı anlam alanına yakın görünen bu cümleler, eylemin görevine bakılarak ayrılır.

Çözüm sürecinde önce cümlede yapılan işi bulmak gerekir.

Sonra bu işin hangi hedef için yapıldığı sorulur.

Hedef bölümünün gerçekleşip gerçekleşmediği denetlenir.

Gerçekleşmemişse amaç ilişkisi vardır.

Eğer hedef gibi görünen bölüm aslında yaşanmış bir olay, var olan bir durum veya kabul edilmiş bir sebepse cümle neden-sonuç olabilir.

Ayrıca seçeneklerde amaç cümlesine fazladan başarı, kesin sonuç veya zorunluluk eklenip eklenmediği kontrol edilir.

Amaç cümlesi hedefi bildirir; hedefin gerçekleşeceğini garanti etmez.

KPSS açısından en güvenli yaklaşım, amaç cümlesini “yapılan iş artı ulaşılmak istenen hedef” formülüyle okumaktır. “İçin” sözcüğünü görünce hemen amaç demek, aynı sözcüğün neden-sonuç kurduğu cümlelerde hata yaptırır. “Diye” veya “üzere” görmek de tek başına yeterli değildir; bağlam belirleyicidir.

Doğru çözüm, hedefin henüz tamamlanmadığını, yapılan işin ona yöneldiğini ve cümlenin bu yönelişten başka bir sonuç garantisi vermediğini görmektir.

Böyle okunduğunda amaç cümleleri, neden-sonuç ve koşul cümlelerinden net biçimde ayrılır.

Amaç cümlelerinde hedef bazen açık bir adla, bazen de fiilimsi grubuyla verilir. “Bilgi edinmek için okudu”, “dinlenmek üzere ara verdi”, “daha anlaşılır olmak amacıyla örnek kullandı” gibi cümlelerde hedef bölümünü bulmak kolaydır.

Bazı cümlelerde ise hedef daha örtük olabilir: “Sesini duyurmak düşüncesiyle yazılarını yayımladı” cümlesinde yayımlama eylemi, sesini duyurma hedefine yönelir.

Bu örtük yapılarda amaç, cümledeki niyet bildiren sözcükler ve eylemin yöneldiği sonuç birlikte okunarak bulunur.

Amaç cümleleriyle ilgili önemli bir istisna, hedefin gerçekleşmiş olabileceğini dış dünyadan biliyor olmamızdır.

Bir tarihsel olay gerçekten yaşanmış olabilir; fakat cümle o olayı amaç bölümü olarak kuruyorsa, cevap cümlenin kurduğu ilişkiye bağlı kalır. “Bağımsızlığı kazanmak için örgütlendiler” cümlesinde bağımsızlığın tarihsel olarak kazanılıp kazanılmadığı değil, örgütlenme eyleminin hangi hedefe yöneldiği önemlidir.

Kesin yargı açısından bu cümleden örgütlenmenin bağımsızlık hedefiyle yapıldığı çıkar; hedefin gerçekleştiği ancak cümle ayrıca söylüyorsa kabul edilir.

Soru çözerken amaç bölümünü neden bölümüyle yer değiştirmemek gerekir. “Yoğun kar yağdığı için yollar kapandı” cümlesinde kar yağışı sebep, yolların kapanması sonuçtur. “Yollar kapanmasın diye tuzlama yapıldı” cümlesinde tuzlama yapılan iş, yolların kapanmasını önleme hedefidir.

İlk cümlede sebep tamamlanmıştır; ikinci cümlede istenen durumun gerçekleşip gerçekleşmediği bilinmez.

Bu ayrım, özellikle “için” ve “diye” sözcüklerinin her iki başlıkta da kullanılabilmesi nedeniyle sınavda değerli hale gelir.