Koşul (Şart) Cümleleri Konu Anlatımı

Koşul ya da şart cümlesi, bir durumun gerçekleşmesini başka bir durumun gerçekleşmesine bağlayan cümledir.

Kaynak derste koşulun merkezinde iki yargı arasındaki bağlılık olduğu vurgulanır.

Bir yargı tek başına serbest bırakılmaz; onun gerçekleşmesi için başka bir yargının gerçekleşmesi gerekir. “İstediğim puanı alırsam atanırım” cümlesinde atanma sonucu, istenen puanı alma şartına bağlanır.

Puan alınmadan atanmanın gerçekleşeceği cümleye göre kesin değildir.

Bu nedenle koşul cümlesi yalnızca bir ek veya bağlaç meselesi değil, anlam düzeyinde bir bağlılık meselesidir.

Koşul ilişkisinde iki taraf vardır.

Bir tarafta şart, diğer tarafta şart gerçekleşirse ortaya çıkacak sonuç bulunur.

Şart bölümü çoğu zaman “hangi durumda?” sorusunun cevabıdır. “Zamanında gelirsen toplantıya katılabiliriz” cümlesinde toplantıya katılma, zamanında gelme şartına bağlıdır. “Düzenli tekrar yaptıkça konular kalıcı olur” cümlesinde kalıcılık, tekrarın sürmesine bağlanmıştır. “Bu belgeyi getirmen koşuluyla başvurun alınır” cümlesinde başvurunun alınması belge getirme şartına bağlıdır.

Sonuç her örnekte bir şartla sınırlandırılır.

Koşulun en açık biçimsel göstergesi “-se, -sa” ekidir. “Gelirse”, “çalışırsan”, “olursa”, “istersen” gibi biçimler sınavda güçlü ipucu verir.

Bunun yanında “eğer”, “ancak”, “yalnız”, “yeter ki”, “koşuluyla”, “şartıyla”, “takdirde”, “-dikçe” gibi yapılar da koşul anlamı kurabilir.

Fakat kaynak derste sezdirilen önemli nokta şudur: ek ezberi tek başına yeterli değildir.

Bir cümlede “-se” eki bulunabilir ama asıl yargı farklı bir anlam ilişkisine kayabilir; aynı şekilde “-se” olmadan da koşul kurulabilir.

Bu yüzden aday, ekten sonra mutlaka anlamı denetlemelidir.

Anlam denetimi için en kullanışlı soru “Sonuç neye bağlı?” sorusudur. “Ne kadar çok antibiyotik alınırsa bakteri o kadar güçlenir” örneğinde güçlenme, antibiyotik alımının artmasına bağlanır. “Uçmak istiyorsan seni aşağı çekenlerden kurtulmalısın” cümlesinde kurtulma gerekliliği, uçma isteğiyle bağlantılı bir şart düzenine yerleşir. “Kitabın ilk sayfaları merak uyandırıyorsa onu satın alırım” cümlesinde satın alma davranışı, kitabın merak uyandırmasına bağlanır.

Bu örneklerde şart gerçekleşmediğinde sonuç da cümlenin verdiği biçimde garanti edilemez.

Koşul cümleleri amaç cümleleriyle karıştırılabilir.

Amaçta yapılan iş bir hedefe yönelir; koşulda sonuç bir şarta bağlıdır. “Başarılı olmak için çalışıyor” cümlesinde çalışma, başarı hedefine yönelmiştir. “Çalışırsa başarılı olur” cümlesinde başarı, çalışma şartına bağlanmıştır.

İlk cümlede araç-hedef ilişkisi, ikinci cümlede şart-sonuç ilişkisi vardır. “Sağlığını korumak için spor yapıyor” amaç bildirir; “spor yaparsa sağlığını korur” koşul bildirir.

Sınavda iki cümle birbirine yakın anlamlı görünse de sorulan ilişki farklıdır.

Koşul ile neden-sonuç arasındaki ayrım da gerçeklik durumuyla ilgilidir.

Neden-sonuç cümlesinde sebep gerçekleşmiş kabul edilir ve sonuç ona bağlanır. “Yağmur yağdığı için yollar kapandı” cümlesinde yağmur gerçekleşmiş sebeptir. “Yağmur yağarsa yollar kapanabilir” cümlesinde ise yolların kapanması yağmur şartına bağlanmıştır; yağmurun yağıp yağmadığı kesin değildir.

Bu nedenle koşul cümleleri çoğu zaman ihtimal, gereklilik, sınırlama veya geleceğe dönük sonuç havası taşır.

Fakat her ihtimal cümlesi koşul değildir; mutlaka bir bağlılık ilişkisi bulunmalıdır.

Koşul anlamı bazen “ancak” ve “yalnız” gibi sınırlayıcı sözlerle kurulur. “Bu sınava ancak başvurunu zamanında tamamlarsan girebilirsin” cümlesinde sınava girme, başvurunun tamamlanmasına bağlıdır. “Yeter ki düzenli çalış, eksiklerini kapatırsın” cümlesinde eksikleri kapatma, düzenli çalışma şartıyla mümkün gösterilir. “Kimliğini yanında bulundurmak şartıyla salona alınabilirsin” cümlesinde salona alınma kimlik şartına bağlıdır.

Bu yapılarda şart bazen cümlenin başında, bazen sonunda, bazen de ara söz gibi yer alabilir.

Konum değişse de ilişki değişmez.

Sınav tuzaklarından biri, şartın kapsamını yanlış okumaktır.

Cümlede sonuç yalnızca belirli bir şart altında söylenmişse seçenek bu sonucu genel bir kesinliğe dönüştüremez. “Düzenli tekrar yaparsa konuyu unutmaz” cümlesinden kişinin konuyu hiçbir zaman unutmayacağı değil, tekrar şartı gerçekleşirse unutmayacağı çıkar. “Rapor onaylanırsa proje başlayacak” cümlesinden projenin kesin olarak başlayacağı değil, başlamasının onaya bağlı olduğu anlaşılır.

Doğru seçenek, şartın varlığını korur; şartı yok sayarak sonucu bağımsızlaştırmaz.

Bir başka tuzak, koşul cümlesinde birden fazla anlamın bulunmasıdır.

Bazı cümlelerde amaç, gereklilik, öneri veya karşılaştırma koşulla birlikte kullanılabilir. “Başarılı olmak istiyorsan planlı çalışmalısın” cümlesinde başarı hedefi vardır; fakat cümlenin ana örgüsü, planlı çalışma gerekliliğinin başarı isteğine bağlanmasıdır. “Zahmet çekmen gerekirse buna katlanmalısın” cümlesinde katlanma, zahmet çekme gerekliliğine bağlanır.

Böyle durumlarda soru kökünün istediği ilişki belirlenmeli, baskın bağın şart mı yoksa başka bir anlam mı olduğu okunmalıdır.

Koşul sorularını çözerken cümledeki iki yargıyı ayırmak gerekir.

Önce sonuç bulunur, sonra bu sonucun hangi şartla sınırlandığı belirlenir.

Ardından seçeneklerin şartı koruyup korumadığı denetlenir.

Eğer seçenek sonucu şarttan koparıyor, şartı gerçekleşmiş gibi gösteriyor veya cümlede bulunmayan yeni bir koşul ekliyorsa yanlıştır.

Doğru çözüm, şekil ipuçlarını kullanır ama son kararı anlam bağlılığına göre verir.

KPSS’de koşul cümlesinin özü budur: bir yargı, başka bir yargı gerçekleşmeden kesinleşmez.

Koşul cümlelerinde şart bazen olumlu, bazen olumsuz kurulabilir. “Belgeleri tamamlamazsan başvurun işleme alınmaz” cümlesinde sonuç, belgelerin tamamlanmaması durumuna bağlanmıştır. “Soruları dikkatli okumadıkça anlam ilişkilerini ayıramazsın” cümlesinde ayıramama sonucu, dikkatli okumama veya dikkatin süreklilik kazanmamasıyla ilişkilidir.

Olumsuz şartlarda adayın özellikle dikkatli olması gerekir; çünkü seçenekler çoğu zaman olumsuzluğu düşürerek anlamı tersine çevirir.

Şartın olumlu mu olumsuz mu olduğu, sonucun hangi durumda ortaya çıkacağını belirler.

Koşul anlamı yalnızca gelecek zamanla ilgili değildir.

Geçmişe, geniş zamana veya genel doğrulara bağlı olarak da kurulabilir. “Bir toplum kaynaklarını verimli kullanırsa ekonomik gücü artar” cümlesi genel bir koşul bildirir. “O gün erken çıksaydı törene yetişirdi” cümlesi geçmişte gerçekleşmemiş bir şartı ve ona bağlı sonucu düşündürür. “Metin dikkatle incelenirse yazarın eleştirel tavrı görülür” cümlesi çözüm sürecine bağlı bir koşul verir.

Zaman değişse de temel düzen aynıdır: sonuç, şartın gerçekleşmesine bağlıdır.

Bazı yapılarda koşul, açık bir şart eki yerine sınırlayıcı bir anlamla verilir. “Bu haktan, başvuru süresi içinde müracaat edenler yararlanabilir” cümlesinde yararlanma hakkı başvuru süresi içinde müracaat etme şartına bağlanmıştır. “Katılım belgesi bulunan adaylar salona alınacaktır” cümlesinde salona alınma, belge bulunmasına bağlıdır.

Bu tür cümlelerde “-se, -sa” görünmediği için koşul kaçırılabilir.