Yardımcı Fiiller Konu Anlatımı

Yardımcı fiiller, tek başına kullanılabilen bazı fiillerin ad soylu bir unsurla birleşerek yeni bir eylem değeri oluşturmasıdır.

Türkçede bu görevde en çok etmek ve olmak görülür; kılmak, eylemek, buyurmak ve bazı kalıplaşmış yapılarda vermek de aynı başlık altında değerlendirilir.

Bir isim, sıfat, zamir ya da isimleşmiş unsur tek başına yargı bildirmeyebilir; yardımcı fiil bu unsuru cümlede çekimli fiil gibi çalışır hâle getirir.

Bu nedenle yardım etti, kabul oldu, namaz kıldı, rica eyledi, arz buyurdu, karar verdi gibi yapılarda yüklem yalnızca sondaki fiil değildir.

Asıl anlamı taşıyan ad unsuru ile yardımcı fiil birlikte düşünülür ve cümlenin yargı merkezi bu bütünlük üzerinden bulunur.

Bu konunun dil bilgisel çerçevesi birleşik fiil başlığıdır.

Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde iki parça vardır: ad soylu bölüm ve yardımcı fiil bölümü.

Ad soylu bölüm çoğu zaman eylemin kavramsal içeriğini taşır.

Karar verdim cümlesinde verilen şey sıradan bir nesne gibi ele alınmaz; karar adı ile vermek fiili birlikte karar alma eylemini bildirir.

Mutlu oldu cümlesinde olmak, mutlu sıfatını gerçekleşmiş durum yargısına çevirir.

Yardım etmek cümlesinde etmek, yardım adını eylemleştirir.

Bu yapıların ortak koşulu, parçaların cümlede tek bir anlam ve görev birliği kurmasıdır.

Yardımcı fiilin görevi çekim ve yargı taşıma imkânı sağlamaktır.

Kip, zaman, kişi, olumsuzluk ve soru gibi çekim değerleri çoğunlukla yardımcı fiil üzerinde görünür; fakat bu çekim yalnızca yardımcı fiili değil, bütün birleşik yapıyı ilgilendirir.

Yardım edeceğim dediğimizde gelecek zaman anlamı yardım etme eylemine yayılır.

Fark etmemişti dediğimizde olumsuzluk, rivayet ya da geçmişlik yalnız etmek parçasında değil, fark etmek bütününde değerlendirilir.

Bu yüzden öge çözümlemesinde etti, oldu, verdi gibi parçaları tek başına yüklem saymak yanıltıcıdır.

Yazım konusu yardımcı fiillerde ayrı bir dikkat ister.

Ses olayı bulunmayan birçok yapı ayrı yazılır: yardım etmek, mutlu olmak, kabul buyurmak, karar vermek gibi.

Buna karşılık ses düşmesi, ünsüz türemesi ya da kalıplaşma ortaya çıktığında bitişik yazım görülebilir: hissetmek, affetmek, zannetmek, kaybolmak gibi.

Ancak yazım kararı ile cümledeki görev kararı aynı şey değildir.

Ayrı yazılan karar verdim yapısı yine birleşik yüklem olabilir; bitişik yazılan hissetti yapısında da birleşik yapı tek yargı çekirdeği olarak görülür.

Yazım yalnızca biçimsel ipucu verir, asıl ölçü anlam bütünlüğüdür.

Yardımcı fiiller fiilimsi yapılarında da önemlidir.

Yardım etmek, fark etmiş olmak, karar vermek, mutlu olmak gibi öbekler isim-fiil değeri kazanabilir; yardım eden, fark etmiş olan gibi biçimler sıfat-fiil grubu kurabilir; yardım ederek ya da mutlu olarak gibi kullanımlar zarf-fiil görevine yaklaşabilir.

Bu durumda yardımcı fiilli yapı, cümlede tek bir söz grubu gibi davranır.

Seninle yazışmaya karar verdim cümlesinde yazışmaya karar verdim bölümü incelenirken karar verdim yüklem bütünüdür; seninle yazışmaya öbeği ise karar verme eyleminin yöneldiği unsurdur.

Fiilimsi içeren parçalarda da soru, bütün gruba sorulmalıdır.

Bu başlıkta en önemli karşılaştırma, yardımcı fiil ile bağımsız fiil ayrımıdır.

Olmak her zaman yardımcı fiil değildir.

Toplantı burada oldu cümlesinde olmak gerçekleşmek anlamına yaklaşabilir ve bağımsız fiil gibi değerlendirilebilir.

Toplantı verimli oldu cümlesinde ise verimli sıfatı ile birlikte yüklem kurar.

Vermek de benzer biçimde bazen gerçek anlamıyla nesne alan bir fiildir; kitabı verdi cümlesinde bağımsızdır.

Karar verdi cümlesinde ise karar adıyla kalıplaşarak birleşik fiil oluşturur.

Bu ayrım bağlamdan, sorulan sorudan ve anlam birliğinden çıkarılır.

KPSS tarzı çözümde ilk işlem yüklemi doğru sınırlamaktır.

Cümlede yardımcı fiilli yapı varsa yüklemi yalnızca son sözcüğe indirgemek, özne ve tümleç sorularını da bozar.

Karar verdim cümlesine kim verdi diye yaklaşmak yüzeysel kalabilir; doğru okuma kim karar verdi sorusunu bütün yükleme yöneltir.

Aynı şekilde yardım etti cümlesinde ne etti gibi yapay bir soru yerine kim yardım etti veya kime yardım etti soruları kullanılır.

Yardımcı fiilin kurduğu birleşik anlam fark edildiğinde nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci daha sağlıklı ayrılır.

Sık yapılan hata, yardımcı fiilleri yalnızca ezberlenen birkaç örnekle sınırlamaktır.

Etmek ve olmak temel örneklerdir, fakat kılmak, eylemek, buyurmak ve vermek de bağlama göre aynı görevi üstlenebilir.

İkinci hata, ayrı yazılan yapıları birleşik fiil saymamaktır.

Ayrı yazım, anlamca birlik kurmayı engellemez.

Üçüncü hata, yardımcı fiilin tek başına anlamına bakıp yapının bütününü kaçırmaktır.

En güvenli yöntem, ad soylu unsurun yardımcı fiil olmadan aynı yargıyı kurup kuramadığını, yardımcı fiilin çekimi bütün öbeğe taşıyıp taşımadığını ve cümlenin sorularına birleşik yapının birlikte cevap verip vermediğini kontrol etmektir.

Böyle yapıldığında yardımcı fiil soruları hem sözcük türü hem cümle ögesi başlığında doğru çözümlenir.

Yardımcı fiilli yapılarda koşul, yardımcı fiilin artık sözlük anlamıyla bağımsız hareket bildirmemesidir.

Etmek fiili gerçek anlamıyla bir işi yapmak anlamına yaklaşabilir; fakat sohbet etmek, şikâyet etmek, fark etmek gibi yapılarda yanındaki adla birlikte özel bir eylem adı kurar.

Olmak fiili de bazen gerçekleşmek ya da meydana gelmek anlamında tek başına çalışır; bazen ad soylu unsurun durum kazanmasını sağlar.

Bu ayrım, cümlede ek alan unsurları da etkiler.

Mutlu olmuştu örneğinde olmuştu çekimi mutluluk durumunun geçmişte gerçekleştiğini anlatır; yalnız olmak fiilinin geçmişte gerçekleşmesini değil.

Öge sorularında yardımcı fiilli yüklem bulunduğunda soru bütün yapıya yöneltilmelidir.

Öğretmen öğrencilerine yardım etti cümlesinde yüklem yardım etti, özne öğretmen, dolaylı tümleç öğrencilerine biçiminde ayrılır.

Eğer etti tek başına yüklem kabul edilirse yardım sözcüğü nesne gibi algılanabilir; bu da yapının anlamını bozar.

Karar verdim örneğinde de karar nesne değildir, vermek fiilinin gerçek nesnesi gibi düşünülmez; karar vermek kalıplaşmış birleşik fiildir.