Edat (İlgeç) Konu Anlatımı

Edat, geleneksel dil bilgisindeki adıyla ilgeç, cümlede tek başına bağımsız bir varlık, nitelik ya da hareket adı olmaktan çok, başka bir sözcükle birlikte görev üstlenen sözcük türüdür.

Bu nedenle edatlar görevli sözcükler içinde değerlendirilir.

Görevli sözcük denmesi, onların hiçbir anlam etkisi bulunmadığı anlamına gelmez; asıl anlam değerleri, ilişki kurdukları unsurla ve cümlenin bütünüyle ortaya çıkar.

Gibi, kadar, için, göre, karşı, doğru, beri, dolayı, ötürü, üzere, dek, kadar ve ile gibi sözcükler farklı cümlelerde benzerlik, karşılaştırma, ölçü, neden, amaç, araç, birliktelik, yönelme, sınırlama veya uygunluk anlamları kurabilir.

Bu anlam incelikleri, edatı yalnızca küçük bir yardımcı kelime olmaktan çıkarır ve cümlenin mantığını belirleyen bir bağ kurucu hâline getirir.

Edatı tanımada ilk adım, sözcüğün yanındaki unsuru aramaktır.

Bir edat çoğu zaman bir isim, zamir, isim-fiil grubu ya da başka bir söz öbeğiyle birlikte okunur.

Çocuk gibi sevindi sözünde gibi, çocuk kelimesiyle birleşerek benzetme ilişkisi kurar.

Sınav için çalıştı cümlesinde için, çalışma eyleminin amacını gösterir.

Yağmurdan dolayı gecikti örneğinde dolayı, gecikmenin nedenini açıklar.

Sana göre kolay ifadesinde göre, yargının hangi bakış açısından söylendiğini bildirir.

Bu örneklerde edat tek başına öge gibi davranmaz; yanındaki unsurla birlikte cümlenin anlam düzenine katılır.

Bu birliktelik edat grubu olarak düşünülür.

Edatların önemli bir yönü, aynı sözcüğün her cümlede aynı türde kalmamasıdır.

İle buna en uygun örneklerden biridir.

Ali ile Ayşe geldi cümlesinde ile, ve anlamıyla iki özneyi birbirine bağlayabilir; bu kullanım bağlaç değerine yaklaşır.

Ali annesiyle geldi cümlesinde ise ile, gelme eylemine birliktelik anlamı katar ve annesiyle sözü bir edat grubu gibi çalışır.

Bir işi kalemle yazdı cümlesinde aynı biçim araç anlamı verir.

Bu nedenle sınavda ile görüldüğünde otomatik karar verilmemeli, sözcüğün iki denk unsuru mu bağladığı yoksa tek bir unsurla öbekleşip eyleme anlam ilgisi mi kattığı incelenmelidir.

Edat ile bağlaç ayrımı KPSS sorularında sık karıştırılan görevli sözcük ayrımlarından biridir.

Bağlaç, çoğu zaman eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini veya cümleleri birbirine bağlar.

Edat ise bir sözcüğü veya öbeği alıp cümlede belirli bir anlam ilişkisi içinde kullanır.

Çay ve kahve içildi cümlesinde ve iki nesne adayını bağlar.

Çay gibi sıcak bir içecek ifadesinde gibi, çay sözcüğüyle birlikte benzerlik ilişkisi kurar.

Bu ayrımda ölçüt, sözcüğün bağladığı parçaların denk olup olmadığı ve kelimenin cümleye hangi anlam değerini kattığıdır.

Yalnızca sözcüğün adına bakmak hatalı sonuç doğurur.

Bazı edatlar anlam bakımından birden fazla görev üstlenebilir.

İçin sözcüğü amaç bildirebilir: Başarmak için çalıştı.

Aynı sözcük neden bildirebilir: Hastalandığı için gelemedi.

Yarar veya özgülük anlamı da taşıyabilir: Bu kitap öğrenciler için hazırlandı.

Kadar sözcüğü ölçü ya da karşılaştırma anlamı kurabilir: Senin kadar hızlı değil, akşama kadar bekledi.

Gibi benzerlik, tahmin ya da örnekleme değeri kazanabilir.

Göre bakış açısı, uygunluk ya da ölçüt bildirebilir.

Soru çözerken edatın adını bilmek başlangıçtır; asıl puanı getiren nokta, bu edatın cümlede hangi ilişkiyi kurduğunu fark etmektir.

Edatların isim çekim ekleriyle ilişkisi de dikkat ister.

Görevli sözcükler çoğu zaman yalın biçimleriyle edat veya bağlaç olarak kullanılır; fakat bazı biçimler ek aldığında isimleşebilir ya da tür değiştirebilir.

Gibi sözcüğü onun gibisi örneğinde iyelik ve hâl ekiyle adlaşmış bir yapıya yaklaşır.

İçin sözcüğü işin içini bilmek gibi bir kullanımda artık edat olarak düşünülmez, çünkü biçim ve anlam başka bir yapıya kaymıştır.

Bu tür örneklerde ek, sözcüğü cümlede farklı bir göreve taşıyabilir.

Öğrenci, kalıplaşmış listeyi ezberlemek yerine sözcüğün ek alıp almadığını, aldığı ekin onu isim gibi kullanıp kullanmadığını denetlemelidir.

Edat grupları cümlede farklı öge görevleri üstlenebilir.

Sabaha kadar çalıştı cümlesinde sabaha kadar sözü zaman sınırı bildirerek yükleme zarf değeriyle bağlanır.

Arkadaşıyla konuştu cümlesinde arkadaşıyla sözü birliktelik veya ilgili kişi anlamı verebilir.

Buna karşılık edatın kendisiyle cümle ögesini karıştırmamak gerekir.

Edat sözcük türüdür; edatla kurulan grubun cümlede zarf tümleci, edat tümleci ya da başka bir tamamlayıcı gibi değerlendirilmesi öge bilgisiyle ilgilidir.

Aynı yapı hem sözcük türleri hem cümle ögeleri bakımından ayrı ayrı incelenebilir.

Edat sorularında güvenli çözüm sırası şu mantıkla ilerler: Önce altı çizili sözcüğün gerçekten görevli bir sözcük olarak mı kullanıldığını belirle.

Sonra hangi unsurla yakın bağ kurduğunu bul.

Ardından bu bağın amaç, neden, benzerlik, araç, birliktelik, karşılaştırma, ölçü, yönelme veya sınırlama gibi hangi anlam ilişkisini taşıdığını adlandır.

Son olarak bağlaç ihtimalini denetle; eğer sözcük iki denk parçayı ekliyorsa edat demek risklidir.

Bu yöntem, özellikle ile, yalnız, ancak, karşı, göre, gibi ve kadar gibi çok görevli biçimlerde ezber hatasını azaltır.

Edat konusunda en yaygın tuzak, her bilinen edat örneğini her cümlede edat saymaktır.

Oysa sözcük türü, kelimenin sözlükteki adına göre değil, cümledeki görevine göre belirlenir.

İkinci tuzak, edatın tek başına anlamı yoktur yargısını yanlış anlayıp cümleye katkısını gözden kaçırmaktır.

Edatlar çoğu zaman tek başına eksik görünür, fakat cümlede çok belirgin anlam ilişkileri kurar.

Üçüncü tuzak, edat grubu ile bağlama grubunu karıştırmaktır.

Edat bir unsurla birlikte anlam bağı kurar; bağlaç iki unsuru birbirine bağlar.

Bu fark görüldüğünde edat soruları kelime ezberi olmaktan çıkar ve cümlenin ilişki haritasını okuma becerisine dönüşür.

Edatların öğretiminde bir başka önemli nokta, anlam ilişkisinin bazen doğrudan adlandırılabilmesi, bazen de cümlenin bütününden çıkarılmasıdır.

Başarıya doğru ilerledi cümlesinde doğru yönelme anlamı verirken, sabaha doğru uyudu ifadesinde zaman bakımından yaklaşma değeri belirginleşir.

Bu kitabı sana göre seçtim cümlesinde göre ölçüt ve bakış açısı kurar; kurallara göre davranmak ifadesinde uygunluk anlamı öne çıkar.

Karşı sözcüğü bazen yönelme, bazen tutum bildirebilir.

Bu çeşitlilik, edatın tek bir sabit karşılıkla ezberlenmesini engeller.