Paragrafta Anlatım Biçimleri Konu Anlatımı

Paragrafta anlatım biçimleri, metnin içeriğinden çok yazarın anlatma amacını gösterir.

Bir paragraf ne hakkında yazılmıştır sorusu konuya götürür; yazar bu konuyu hangi yolla anlatmıştır sorusu ise anlatım biçimine götürür.

Aynı çevre konusu açıklayıcı bir metinde bilgi verme amacıyla ele alınabilir, tartışmacı bir metinde çevre bilinciyle ilgili bir görüş savunulabilir, öyküleyici bir metinde çevreyle ilgili yaşanan bir olay aktarılabilir, betimleyici bir metinde ise kirlenmiş bir kıyının görünümü duyulara seslenecek biçimde canlandırılabilir.

Bu nedenle anlatım biçimi sorularında paragrafın kelime hazinesine değil, metnin baskın yönüne bakmak gerekir.

Temel anlatım biçimleri açıklayıcı, tartışmacı, öyküleyici ve betimleyici anlatımdır.

Açıklayıcı anlatımda amaç okura bilgi vermek, bir kavramı tanıtmak, bir durumu anlaşılır hâle getirmek ya da bir olguyu düzenli biçimde açıklamaktır.

Bu metinlerde nesnel söyleyiş daha belirgindir; yazar çoğu zaman kişisel tavrını öne çıkarmadan bilgi aktarır.

Tartışmacı anlatımda ise merkezde bir düşünce vardır.

Yazar yalnız bilgi vermez; bir görüşe yaklaşmamızı ister, başka bir görüşü çürütür, yerleşik bir kanıya karşı çıkar ya da kendi fikrine gerekçe üretir.

Bu yüzden tartışmacı anlatımda öznellik, değerlendirme ve ikna çabası daha güçlü hissedilir.

Öyküleyici anlatım, olayın ve hareketin belirgin olduğu metinlerde kullanılır.

Bir olayın oluş sırası içinde aktarılması, olayın kişilere, mekâna ve zamana bağlanması, fiillerle ilerleyen bir akış kurulması öyküleyici tutumun temel göstergeleridir.

Bu olay gerçek bir yaşantı da olabilir, kurmaca bir hikâye de olabilir; anlatım biçimini belirleyen olayın gerçekliği değil, metindeki devinimdir.

Betimleyici anlatımda ise amaç okurun zihninde bir varlığı, yeri, kişiyi veya durumu canlandırmaktır.

Görme, işitme, dokunma, koku ve tatla ilgili ayrıntılar; renk, biçim, duruş, uzaklık, ışık ve görünüm özellikleri bu anlatımı destekler.

Betimleme durağan bir izlenim kurar; öyküleme ise hareketi izletir.

Bu dört anlatım biçimi arasında kesin duvarlar yoktur.

Bir paragrafta açıklama yapılırken kısa bir örnek olay verilebilir, tartışmacı bir metinde açıklayıcı cümleler bulunabilir, öyküleyici bir metinde mekân betimlenebilir.

Sorunun aradığı şey genellikle paragrafın baskın anlatım biçimidir.

Bu yüzden metinde tek bir betimleme cümlesi gördüğü için betimleyici, tek bir düşünce cümlesi gördüğü için tartışmacı, tek bir bilgi cümlesi gördüğü için açıklayıcı sonucuna gitmek aceleciliktir.

Bütün paragraf okunduğunda hangi amaç öne çıkıyorsa cevap ona göre belirlenir.

Yazar okuru bilgilendiriyorsa açıklayıcı, okurun fikrini değiştirmeye çalışıyorsa tartışmacı, bir olay zinciri izletiyorsa öyküleyici, bir görüntü ya da izlenim kuruyorsa betimleyici anlatım ağır basar.

Anlatım biçimleri, düşünceyi geliştirme yollarıyla karıştırılmamalıdır.

Karşılaştırma, örnekleme, tanımlama, tanık gösterme, sayısal veriden yararlanma ya da benzetme gibi kullanımlar metnin içinde düşünceyi destekleyen yöntemlerdir.

Bunlar anlatım biçiminin yerine geçmez.

Bir açıklayıcı paragraf karşılaştırma kullanabilir; bu durumda anlatım biçimi karşılaştırmalı anlatım değildir, açıklayıcı anlatım içinde karşılaştırmadan yararlanılmıştır.

Tartışmacı bir paragraf tanık gösterebilir; bu da anlatım biçimini değiştirmez, yalnızca savunulan düşünceyi güçlendiren bir destek olur.

Sorulardaki önemli tuzaklardan biri, seçeneklerde anlatım biçimiyle düşünceyi geliştirme yolunun birlikte verilmesidir.

Kök yalnız anlatım biçimini soruyorsa ana amaç seçilmelidir; anlatım özelliklerini soruyorsa kullanılan yardımcı yollar da değerlendirilmelidir.

Soruların dilinde olumsuz kök bulunması da ayrıca izlenmelidir.

Parçanın anlatımıyla ilgili değildir, söylenemez, başvurulmamıştır gibi ifadeler adayın doğru bilgiyi değil, metinde olmayan özelliği seçmesini ister.

Bu durumda önce parçada kesin görülen anlatım özellikleri belirlenmeli, sonra seçeneklerdeki yanlış eşleştirme ayıklanmalıdır.

Bir seçenekte açıklayıcı anlatım ve örnekleme birlikte verilmiş olabilir; parça açıklayıcı olsa bile örnekleme yoksa seçenek bütünüyle doğru sayılmaz.

Tersi de geçerlidir: Parçada örnekleme vardır, fakat ana tutum tartışmacıysa yalnız açıklayıcı denilen seçenek eksik kalabilir.

Bu yüzden kök, seçenek ve paragraf birlikte okunmalıdır.

Açıklayıcı ve tartışmacı anlatım özellikle birbirine yakın görünebilir; çünkü ikisi de düşünce ağırlıklı metinlerde karşımıza çıkar.

Ayrım bilgi ile görüş arasındadır.

Açıklayıcı anlatımda okur metni bitirdiğinde bir konu hakkında bilgi sahibi olur.

Tartışmacı anlatımda ise yazarın bir konuda nerede durduğu, neyi doğru ya da yanlış bulduğu, okuru hangi düşünceye yaklaştırmak istediği belirginleşir.

Bu nedenle açıklayıcı anlatımda nesnellik, düzenli bilgi ve öğreticilik; tartışmacı anlatımda öznellik, gerekçe, kanıtlama ve karşı çıkış aranır.

Metinde bilgi var diye hemen açıklayıcı denmez; bilgi, bir görüşü savunmak için kullanılıyorsa tartışmacı yön baskın olabilir.

Öyküleyici ve betimleyici anlatım da sıkça karıştırılır.

Betimlemede varlıklar ve mekânlar sanki bir tablo gibi sunulur; hareket geri plandadır.

Öykülemede ise olay ilerler, zaman akar, kişiler bir şey yapar.

Bir paragrafta sabahın sisli oluşu, dar sokakların görünümü ve evlerin rengi anlatılıyorsa betimleme ağır basar.

Aynı paragrafta bir kişi o sokakta yürür, kapıyı çalar, biriyle karşılaşır ve olay gelişirse öyküleme güçlenir.

Betimleme öyküleyici metnin içinde yardımcı unsur olarak bulunabilir; ancak metnin ana işi olay aktarmaksa cevap öyküleyicidir.

Sınavda sağlam ölçüt şudur: Okur bir görüntüyü mü seyrediyor, yoksa bir oluşu mu takip ediyor?

Anlatım biçimini belirlerken uygulanacak yöntem paragrafı baştan sona okumak, önce konu ve amacı ayırmak, sonra baskın tutumu adlandırmaktır.

Paragrafın ilk cümlesi bilgi verip sonraki cümleler savunmaya geçebilir; bu durumda ilk cümleye takılmak yanlıştır.

Son cümlede bir yargı bulunması da tek başına tartışmacılık kanıtı değildir; açıklayıcı metinler de sonuç cümlesiyle toparlanabilir.

Doğru cevap, paragrafın çoğunda sürdürülen anlatma biçimidir.

Böyle bakıldığında anlatım biçimleri ezberlenen dört ad olmaktan çıkar; metnin okurla kurduğu ilişkiyi gösteren pratik bir çözüm aracına dönüşür.

Paragrafın anlatım biçimini bulurken metnin türüyle anlatım biçimi de karıştırılmamalıdır.

Deneme, makale, sohbet, fıkra ya da hikâye gibi tür adları başka bir sınıflandırmadır; bu türlerin içinde farklı anlatım biçimleri kullanılabilir.

Bir makale çoğunlukla açıklayıcı ya da tartışmacı kurulabilir, bir hikâye içinde betimleme geniş yer tutabilir, bir denemede hem açıklama hem tartışma görülebilir.