İlgi Zamiri (Aitlik Eki) Konu Anlatımı

İlgi zamiri, Türkçede ek biçiminde çalışan özel bir zamir değeridir.

Çoğu zamir bağımsız bir sözcük olarak görünürken, ilgi zamiri -ki biçimiyle bir ek gibi sözcüğe bağlanır ve daha önce söylenmiş ya da bağlamdan anlaşılan bir adın yerini tutar.

Benim defterim masada, seninki çantada cümlesinde seninki sözcüğündeki -ki, senin defterin ifadesindeki defter adını tekrar ettirmez.

Yerini tuttuğu unsur bir ad olduğu için bu kullanım zamir kabul edilir.

Bu nedenle konu başlığındaki “aitlik eki” ifadesi yalnız biçimi, “ilgi zamiri” ifadesi ise görevini gösterir.

İlgi zamirinin kurulması için aitlik ilişkisi gerekir.

Benimki, seninki, onunki, bizimki, sizinki, onlarınki gibi kişi zamirleriyle; evinki, okulunki, sınıfınki, masanınki gibi isimlerle kullanılabilir.

Bu yapılarda önce bir sahiplik veya ilgi bağı vardır, sonra -ki bu bağın tamlanan kısmını eksiltir.

Benim kalemim yerine benimki, okulun bahçesi yerine okulunki denildiğinde kalem ya da bahçe adı bağlamdan anlaşılır.

Böylece -ki, açıkça söylenmeyen tamlananı karşılar.

İlgi zamiri tam da bu eksiltme ve yerine geçme işleviyle tanınır.

Kaynak bölümde aitlik eki, adlaşmış sıfat ve isim çekim ekleriyle birlikte ele alınır; bu bağ sınav açısından önemlidir.

Bir sözcüğün sıfat olabilmesi için çoğu zaman bir adın önünde onu nitelemesi ya da belirtmesi beklenir.

Adın önünden kopup bağımsızlaşan veya isim çekim ekleriyle kullanılan yapılar ad değerine yaklaşır.

İlgi zamirinde de benzer bir adlaşma etkisi görülür: -kili yapı artık bir adın yerinde durur ve ad gibi çekimlenebilir.

Seninkini aldım cümlesinde seninki üzerine belirtme hâli gelir; bizimkiler geldi cümlesinde çokluk eki alır; onlarınkinden farklı cümlesinde ayrılma hâliyle kullanılır.

İlgi zamiri ile sıfat yapan -ki karıştırılmamalıdır.

Sıfat yapan -ki, çoğu zaman kendinden sonra gelen bir ismi belirtir: dünkü toplantı, sınıftaki öğrenci, evdeki hesap gibi.

Burada -kili söz, arkasındaki adı niteleyen veya belirten bir sıfat görevi üstlenir.

İlgi zamirinde ise arkasından zorunlu bir isim gelmez; çünkü -ki zaten o ismin yerini tutmuştur.

Evdeki kitap ifadesinde evdeki, kitap adını belirten sıfattır.

Evdeki benim cümlesinde bağlama göre evdeki, kitap, dosya veya başka bir adın yerini tutuyorsa adlaşmış bir kullanım kazanır; ancak klasik ilgi zamiri örnekleri daha çok benimki, seninki, onunki gibi aitlik bağını açıkça taşır.

Bağlaç olan “ki” ise bambaşka bir görev üstlenir.

Ayrı yazılır ve çoğunlukla yargılar arasında bağ kurar.

Dedi ki, biliyorum ki, öyle güzel ki gibi kullanımlarda bir adın yerine geçme yoktur; aitlik ilişkisi de yoktur.

Bu nedenle sınavda ki görüldüğünde ilk bakılacak şey yazım değil, görevdir; ancak yazım önemli bir ipucudur.

İlgi zamiri ve sıfat yapan -ki bitişik yazılır, bağlaç olan “ki” ayrı yazılır.

Yine de bazı kalıplaşmış yazım örnekleri nedeniyle yalnız yazıma güvenmek yerine cümledeki ilişki kontrol edilmelidir.

İlgi zamirinin isim çekim ekleri alabilmesi, onu sınavda görünür kılan başlıca işarettir.

Benimkini, seninkine, onunkiyle, bizimkilerden, sınıfınkiler gibi biçimlerde -ki üzerine yeni ekler gelebilir.

Bu ekler, -kili yapının ad gibi işlem gördüğünü gösterir.

Sıfat olan bir unsur normalde nitelediği adın önünde durur; adın yerine geçtiğinde ve çekim ekleriyle genişlediğinde zamirlik ya da adlaşma değeri öne çıkar.

Bu nokta, kaynakta vurgulanan “isimden bağımsız kullanılma” ve “isim çekim ekleriyle muhatap olma” mantığıyla uyumludur.

İlgi zamiri, anlatımda tekrarları azaltır.

Aynı adın iki kez söylenmesi gereksiz olduğunda -ki devreye girer.

Benim çantam ağır, onun çantası hafif yerine benim çantam ağır, onunki hafif denebilir.

Bu kullanımın anlaşılabilmesi için bağlamda yerini tuttuğu adın sezilebilir olması gerekir.

Bağlam yoksa benimki, seninki gibi sözler belirsiz kalır; dinleyen kişi neyin kastedildiğini sorar.

Zamirlerin genel özelliği de budur: Yerini tuttukları unsur bağlamdan çıkarılmalıdır.

Sınav tuzakları üç noktada toplanır.

Birincisi, her bitişik -ki ilgi zamiri değildir; bir adın önünde durup onu belirten -ki sıfat yapar.

İkincisi, her “ki” bitişik yazılmaz; ayrı yazılan bağlaç zamir değildir.

Üçüncüsü, ilgi zamiri çoğu zaman ek hâlinde olduğu için öğrenciler onu bağımsız zamirler gibi fark etmeyebilir.

Oysa zamirlik için sözcük olmak şart değildir; önemli olan bir adın yerini tutma görevidir. -ki bu görevi üstleniyorsa ilgi zamiri olarak değerlendirilir.

Çözüm prosedürü şu mantıkla uygulanmalıdır.

Önce cümledeki ki bulunur.

Ayrı yazılmış ve yargı bağlamışsa bağlaç ihtimali güçlenir.

Bitişik yazılmışsa arkasından açık bir isim gelip gelmediğine bakılır.

Açık ismi belirtiyorsa sıfat yapan -ki düşünülür.

Açık isim yoksa ve -ki daha önceki veya bağlamdaki bir tamlananı karşılıyorsa ilgi zamiri vardır.

Üzerine hâl, çokluk veya iyelik benzeri ekler alması da bu kararı destekler.

Böylece aitlik eki, sıfat yapan ek ve bağlaç birbirinden güvenle ayrılır.

İlgi zamirinde “tamlananı karşılama” fikri iyi anlaşılmalıdır.

Türkçede isim tamlamasında tamlayan ve tamlanan arasında aitlik ilişkisi kurulur.

Benim kitabım yapısında benim tamlayan, kitabım tamlanandır.

Benimki denildiğinde tamlanan açıkça söylenmez; -ki bu tamlananı içinde taşır.

Bu yüzden ilgi zamiri, yalnız “sahiplik bildiren ek” diye ezberlenmemelidir.

Asıl sınav ölçütü, -kili biçimin hangi adı tekrar ettirmediğini bulmaktır.

Eğer tekrar ettirilmeyen ad bulunabiliyorsa zamirlik yorumu güçlenir.

Kişi zamirleriyle kurulan örnekler konuyu görünür kılar, fakat kullanım bunlarla sınırlı değildir.

Sınıfınki, masanınki, komşununki, okulunki gibi biçimlerde de sahiplik veya ilgi bağı kurulabilir.

Bu tür örneklerde ses uyumu ve araya giren yardımcı sesler yazımda değişiklik oluşturabilir; ancak görev değişmez.

Öğrenci biçimdeki küçük ses değişikliklerine takılmadan, “hangi varlığınki” sorusuna ve düşen adın ne olduğuna bakmalıdır.

Sınıfınki daha geniş cümlesinde sınıfın neyi sorusu bağlamdan oda, bahçe, liste ya da başka bir adla cevaplanabilir.

İlgi zamiri ile adlaşmış sıfat arasında ortak görünen nokta, ikisinin de ad gibi davranabilmesidir.

Ancak kaynakları farklıdır.