Fiilimsiler Konu Anlatımı

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine özel yapım ekleri getirilerek oluşturulan sözcüklerdir.

Kaynak bu konuyu eylemsi ve çekimsiz fiil adlarıyla da ilişkilendirir.

Fiilimsi fiilden doğar, fiilin hareket anlamını bütünüyle bırakmaz; fakat kip ve kişi ekiyle çekimlenmiş bir fiil gibi davranmaz.

Bu nedenle geldi, geliyor, gelecek gibi çekimli fiillerle gelme, gelen, gelince gibi fiilimsi olabilecek biçimler aynı gözle okunmaz.

Fiilimsi çözümünde ilk adım, sözcüğün fiil kök veya gövdesinden gelip gelmediğini ve özel fiilimsi eklerinden birini alıp almadığını görmektir.

Fiilimsi ekleri, eklendikleri fiilin anlamını değiştirmeden ondan isim, sıfat veya zarf değeri üretir.

Bu nokta önemlidir; çünkü Türkçede fiilden isim yapan her ek fiilimsi eki değildir.

Bir sözcük fiilden türemiş olabilir, ama artık canlı bir hareket anlamı taşımıyorsa kalıcı ad olarak değerlendirilir.

Dondurma sözcüğü yiyecek adı olduğunda kalıcı addır; dondurma işi gibi bir kullanımda ise eylem anlamı daha belirgindir.

Bu yüzden yalnız ek benzerliğiyle karar vermek eksik kalır.

Sözcüğün cümlede ne yaptığı ve anlamının hâlâ bir oluş, kılış ya da durum bildirip bildirmediği birlikte incelenir.

İsim-fiiller, fiilin ad gibi kullanılmasını sağlar.

Kaynakta isim-fiil için -ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş, -mak ve -mek biçimleri öne çıkarılır.

Okumak, geliş, bekleme gibi sözcükler cümlede adın üstlenebileceği görevlere girebilir.

Bir isim-fiil özne, nesne veya başka bir ad görevinde bulunabilir; fakat içinde fiilden gelen hareket anlamı korunur.

İsim-fiilde dikkat edilecek nokta, sözcüğün bir adı karşılar gibi kullanılmasıdır.

Soru, “hangi sözcük isim-fiildir?” diye soruyorsa yalnız eke değil, bu adlaşma görevine de bakılmalıdır.

İsim-fiilde en sık karışıklık -ma, -me ekinde görülür.

Bu ek kimi yerde olumsuzluk eki, kimi yerde isim-fiil eki olabilir.

Gelme sözcüğü bağlama göre “gelme!” biçiminde olumsuz emir anlamı taşıyabilir; başka bir bağlamda gelme işi anlamıyla isim-fiil olabilir.

Bu ayrım, kelimenin tek başına görünüşünden her zaman anlaşılmaz.

Cümlenin anlamı, sözcüğün yüklemle ilişkisi ve ad gibi kullanılıp kullanılmadığı birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle fiilimsi sorularında bağlamı okumadan ek işaretlemek güvenli değildir.

Sıfat-fiiller, fiilden türeyip bir adı niteleyen yapılardır.

Kaynakta -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş gibi ekler sıfat-fiil alanında verilir.

Gelen öğrenci, okunacak kitap, bildik konu, tükenmez kalem gibi yapılarda fiilden gelen sözcük bir adı niteler.

Burada sözcük çekimli fiil değildir; bir varlığı, nesneyi veya kavramı fiilden gelen bir özellik üzerinden belirtir.

Sıfat-fiil sorularında nitelendiği ad bazen açıkça görünür, bazen de düşmüş olabilir.

Gelenleri içeri al cümlesinde gelenleri, gelen kişileri anlamına yaklaşır ve adlaşmış sıfat-fiil mantığıyla okunur.

Zarf-fiiller, fiil üzerine eklenen özel yapım ekleriyle başka bir fiili ya da fiilimsi yapıyı tamamlayan sözcüklerdir.

Kaynak zarf-fiilleri zarflarla ilişkilendirir; çünkü zarflar fiilleri, fiilimsileri ve bazı görevdeki sözcükleri zaman, durum, tarz veya benzeri yönlerden açıklar.

Gelince ararım cümlesinde gelince, ararım yükleminin zamanını gösterir.

Gülerek anlattı cümlesinde gülerek, anlatma işinin nasıl yapıldığını belirtir.

Çalışmadan başaramazsın cümlesinde çalışmadan, ana fiille durum veya koşul ilişkisi kurar.

Zarf-fiil, çoğu zaman yan hareketi ana yargıya bağlar.

Zarf-fiil ekleri arasında -ken, -alı, -madan, -meden, -dığında, -diğinde, -ince, -ınca, -ip, -ıp, -arak, -erek, -dıkça, -dikçe, -maksızın, -meksizin ve -r -mez biçimleri sayılır.

Bu eklerin ortak yönü, sözcüğü ad gibi ya da sıfat gibi değil, fiili tamamlayan bir zarf değeriyle kullandırmasıdır.

Zarf-fiiller cümlede yan yargı oluşturabilir, fakat ana yüklemin yerini alan çekimli fiil gibi düşünülmez.

Soru çözümünde zarf-fiili bulmak için sözcüğün hangi fiili hangi bakımdan tamamladığı aranmalıdır.

Fiilimsiler cümleye yan yargı kazandırır.

Okula giderken arkadaşını gördü cümlesinde gördü ana yargıdır; giderken ise ikinci bir hareketi ana yargıya bağlar.

Gelen öğrenci konuştu cümlesinde konuştu ana yüklemdir; gelen sözcüğü öğrenciyi niteleyen fiilimsi değerindedir.

Bir cümlede kaç fiilimsi varsa o kadar yan yargı bulunabileceği bilgisi bu mantığa dayanır.

Ancak yan yargı bulunması, her fiilimsinin kendi başına çekimli yüklem olduğu anlamına gelmez.

Ana yargı ile fiilimsinin taşıdığı hareket anlamı ayrı okunmalıdır.

Yüklem konusu özellikle dikkat ister.

Kaynak, öğrencilerin ezberlediği “fiilimsiler yüklemde olmaz” bilgisinin mutlak biçimde doğru olmadığını açıkça belirtir.

Fiilimsiler artık isim, sıfat veya zarf görevi kazandıkları için, isim soylu sözcükler gibi ek eylem alarak yüklem görevinde kullanılabilirler.

Bu kullanım özellikle isim-fiil ve sıfat-fiil için düşünülür.

Her şeyi bilendir örneğinde bilendir sözcüğü sıfat-fiil kökenli bir yapının ek eylemle yüklemleşmesine örnek gösterilir.

Bu yüzden fiilimsi gördüğünde onu otomatik olarak yüklem dışı saymak yanlış sonuca götürebilir.

Bu istisnanın sınırı da korunmalıdır.

Kaynak, yüklemde kullanılacaksa ÖSYM’nin çoğunlukla isim-fiili veya sıfat-fiili tercih edeceğini belirtir; zarf-fiil için aynı rahatlıkla yüklem görevi beklenmez.

Zarf-fiillerin görevi esas olarak başka bir fiili tamamlamaktır.

Bu yüzden “fiilimsiler asla yüklem olmaz” demek yanlıştır; ama “her fiilimsi kolayca yüklem olur” demek de doğru değildir.

Daha güvenli ifade şudur: İsim-fiil ve sıfat-fiil ek eylem yardımıyla yüklem görevinde kullanılabilir; zarf-fiil ise cümlede yüklem görevinde kullanılma bakımından ayrı tutulmalıdır.

Fiilimsi türlerinin başka adları da bilinmelidir.

İsim-fiile ad eylem, sıfat-fiile ortaç, zarf-fiile ulaç veya bağ-fiil denir.

Soru kökü bu terimlerden birini kullandığında konu değişmiş olmaz; yalnız adlandırma değişir.

Ad eylemde adlaşma, ortaçta niteleme, ulaçta fiili fiile bağlama öne çıkar.

Bu eşleştirme, özellikle seçeneklerde terim değiştirildiğinde öğrencinin aynı bilgiyi tanımasını sağlar.

Terimi tanımak önemli olsa da tek başına yeterli değildir; her zaman sözcüğün cümledeki göreviyle birlikte değerlendirme yapılmalıdır.

Çözüm sırası açık tutulursa fiilimsiler ezber konusu olmaktan çıkar.

Önce sözcüğün fiilden gelip gelmediği belirlenir.

Sonra fiilimsi eki aranır.

Ardından sözcüğün ad gibi mi kullanıldığı, bir adı mı nitelediği, yoksa başka bir fiili mi tamamladığı bulunur.