Zamir (Adıl) Konu Anlatımı

Zamir, adın yerini tutan ve cümlede isim gibi görev alabilen sözcüktür.

Bir varlığı doğrudan adıyla söylemek yerine ben, sen, o, bu, şu, kim, biri, herkes, kendi gibi sözcüklerle karşılayabiliriz.

Zamirin temel mantığı temsil ilişkisidir: Ortada adı söylenmiş, bağlamdan anlaşılan ya da soru yoluyla aranılan bir varlık vardır; zamir bu varlığın yerine geçer.

Bu nedenle zamirler isim çekim eklerini alabilir, cümlede özne, nesne, dolaylı tümleç veya tamlayan olabilir.

Bana, onları, şundan, kimin gibi biçimler zamirin ek alabileceğini gösterir.

Ek almak sözcüğü zamir olmaktan çıkarmaz; sadece cümledeki görevini belirginleştirir.

Kişi zamirleri konuşma rollerini karşılar.

Ben ve biz konuşanı; sen ve siz dinleyeni; o ve onlar sözü edilen kişi ya da varlığı gösterir.

Bu zamirler hâl ekleriyle kullanılabilir: beni, sana, ondan, bizde gibi.

Kişi zamirleri cümlede çoğu zaman açıkça bulunmasa da fiil çekiminden kişi anlaşılabilir; geldim cümlesinde ben zamiri yazılmamış olsa da kişi bilgisi vardır.

Ancak sözcük türü sorusunda yazılmayan zamir aranmaz; yalnızca metindeki görünen sözcük değerlendirilir.

Kendi sözcüğü ise dönüşlülük zamiridir ve özneyi yine kendisine döndürerek vurgu kurar: Bunu kendim yaptım, kendine güvendi gibi.

İşaret zamirleri, varlığı gösterme yoluyla temsil eder.

Bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar gibi sözcükler bir ismin yerine tek başına kullanıldığında işaret zamiri olur.

Bu benim, şunu al, orada durma gibi örneklerde sözcükler bir varlığı ya da yeri karşılar.

Fakat aynı sözcük bir isimden önce gelip onu belirtirse işaret sıfatı olur: bu kitap, şu ev, o çocuk.

Ayrımın ana ölçütü budur.

Sözcüğün ardından bir isim geliyorsa ve o ismi gösteriyorsa sıfat; isim düşmüş, sözcük onun yerini tutuyorsa zamirdir.

Virgül, durak ve cümlenin anlamı bazen bu ayrımı görünür kılar.

Belgisiz zamirler, varlığı kesinleştirmeden karşılar.

Biri, birkaçı, hepsi, herkes, kimse, bazıları, çoğu, azı, başkası gibi sözcükler tam olarak hangi varlıktan söz edildiğini belirtmeden isim yerini tutar.

Herkes geldi cümlesinde herkes belirli tek bir kişi adı değildir; bir topluluğu belirsiz biçimde karşılar.

Birkaçını gördüm cümlesinde birkaçını sözcüğü hem belirsizlik taşır hem belirtme eki alarak nesne görevine girer.

Burada da sıfat-zamir ayrımı önemlidir.

Bazı insanlar ifadesinde bazı sıfattır; bazıları geldi cümlesinde bazıları zamirdir.

Soru zamirleri, cevabı isim ya da isim grubu olacak sorular kurar.

Kim geldi, ne istiyorsun, hangisi doğru, kaçı kaldı gibi cümlelerde soru sözcüğü bir varlığın, nesnenin ya da seçeneğin yerini tutar.

Ne sözcüğü özellikle karıştırıcıdır.

Ne zaman, ne kadar, nasıl gibi yapılarda zarf görevine yaklaşabilir; ne kitap, hangi konu gibi isimden önce geldiğinde soru sıfatı olabilir; tek başına bir şeyin yerini soruyorsa soru zamiridir.

Doğru yöntem, soru sözcüğünün doğrudan bir ismi mi belirttiğini, fiile mi anlam kattığını, yoksa bir ismin yerini mi tuttuğunu bulmaktır.

İlgi zamiri olarak bilinen ki, daha önce söylenmiş bir ad tamlamasının tamlananını karşılayabilir.

Benim kitabım yeni, seninki eski cümlesinde seninki sözcüğü senin kitabın anlamındadır.

Buradaki ki, bağlaç olan ki ile ya da sıfat yapan ki ile karıştırılmamalıdır.

İlgi zamiri bitişik yazılır ve adın yerini tutar.

Bahçedeki çocuk ifadesinde ki sıfat yapan ektir; çünkü çocuk adını belirtir.

Duydum ki gelecek cümlesinde ki bağlaçtır; iki yargıyı bağlar.

Seninki örneğinde ise adın yerini tutan bir zamir değeri vardır.

Zamirler ile sıfatlar arasındaki karşılaştırma, bu konunun merkezidir.

Aynı sözcük bir cümlede zamir, başka bir cümlede sıfat olabilir.

Bu kalem benim cümlesinde bu sözcüğü kalem adını belirttiği için işaret sıfatıdır.

Bu benim cümlesinde ise bu sözcüğü bir varlığın yerini tuttuğu için işaret zamiridir.

Hangi kitabı aldın cümlesinde hangi soru sıfatıdır; hangisini aldın cümlesinde hangisini soru zamiridir.

Böyle örneklerde sözcüğün sözlükteki adı değil, cümledeki görevi belirleyicidir.

Soru çözümünde önce sözcüğün bir ismin önünde kullanılıp kullanılmadığına bakılmalıdır.

Bir ismi niteliyor ya da belirtiyorsa sıfat olma ihtimali güçlenir.

Tek başına bir varlığın, kişinin, nesnenin ya da kavramın yerini tutuyorsa zamirdir.

Ardından ek alıp almadığı kontrol edilir; zamirler isim gibi hâl, iyelik ve ilgi eki alabilir.

Beni, sana, onunkiler, kimden gibi biçimler buna örnektir.

Son olarak anlam alanı belirlenir: konuşma kişisi, gösterme, belirsizlik, soru, dönüşlülük ya da ilgi.

Bu sıra izlendiğinde özellikle bu, şu, o, ne, hangi ve kendi sözcükleriyle kurulan tuzaklar daha kolay çözülür.

Zamirlerde anlam kesinliği, zamir türünü belirlemede yardımcıdır.

Kişi zamirlerinde varlık konuşma ortamındaki role göre bellidir; ben sözcüğü konuşanı, sen sözcüğü dinleyeni gösterir.

İşaret zamirlerinde varlık gösterme yoluyla belirlenir; bu ve şu daha yakın ya da dikkat çekilen varlığı karşılar, o daha uzak ya da daha önce anılan varlığı gösterebilir.

Belgisiz zamirlerde ise bilinçli bir belirsizlik vardır; biri, kimi, çoğu gibi sözcükler belirli bir ad söylemeden temsil kurar.

Soru zamirlerinde temsil edilen varlık henüz bilinmez, cevapla doldurulur.

Zamirler isim görevinde oldukları için tamlama ilişkisine de girebilir.

Benim, senin, onun biçimleri kişi zamirlerinin ilgi hâli almış biçimleridir ve tamlayan olabilir.

Benim kitabım, onun düşüncesi, bizim evimiz gibi yapılarda zamir, tamlamanın ilk unsurudur.

Onunki, bizimki gibi biçimlerde ise ilgi zamiri devreye girer ve tamlanan düşer.

Bu yapılar, zamirin yalnız tek sözcük türü sorularında değil, isim tamlamaları ve hâl ekleri konularında da karşımıza çıkabileceğini gösterir.

Soru sözcüklerinde en güvenli test, cevabın türünü düşünmektir.

Kim sorusunun cevabı kişi adı ya da kişi zamiri olabilir; bu nedenle kim çoğu kullanımda soru zamiridir.

Hangi kitap sorusunun cevabı bir kitap adıdır ama hangi sözcüğü kitap adını belirttiği için sıfattır.

Ne zaman sorusunun cevabı zaman zarfı olur; bu durumda ne zaman bütünlüğü zarf görevindedir.