Cümleden Çıkarılacak Kesin Yargı Konu Anlatımı

Cümleden çıkarılacak kesin yargı, bir cümlenin içinde açıkça verilen bilgilerden zorunlu olarak ulaşılabilen yargıdır.

Bu başlıkta adaydan istenen şey, cümleyi yorumlayarak zenginleştirmek değil, cümlenin taşıdığı bilgi sınırını korumaktır.

Kaynak derste kesin yargı bölümüne geçilirken özellikle yorumun yasak olduğu vurgulanır.

Çünkü bu soru tipi, kişinin genel kültürünü, sezgisini veya metnin arka planını tahmin etme becerisini değil, verilen sözden kesin olarak ne çıkacağını ayırt etme becerisini ölçer.

Bir cümlede yalnızca bir kişi, dönem, eser, şehir, olay ya da bilimsel çalışma hakkında bilgi verilmişse doğru yargı da bu verilenlerden ayrılmamalıdır.

Cümle ne kadar uzun olursa olsun, doğru seçeneğin dayanağı cümlede gösterilebilir durumda olmalıdır.

Kesin yargı sorularında ilk işlem cümlenin ana konusunu ve ana yargısını bulmaktır.

Cümle kimin veya neyin hakkında konuşuyor, bu konu hakkında hangi özellik kesinleşiyor, hangi eylem gerçekleşiyor, hangi durum gerçekleşmiyor soruları sorulur.

Ardından cümledeki belirleyici ayrıntılar ayıklanır.

Zaman ifadeleri, “son yıllarda”, “günümüzde”, “önceki dönemlere göre” gibi sınırlamalar; miktar bildiren sözler; karşılaştırma yapıları; olumsuzluklar; “bazı”, “birçok”, “çoğu”, “yalnızca” gibi kapsam belirleyicileri cevap üzerinde doğrudan etkilidir.

Aday bu ayrıntıları görmezse seçeneklerde verilen genişletilmiş veya ters çevrilmiş yargıları doğru sanabilir.

Bu soru tipinin temel hukukunu “söylenen kadarını söylemek” şeklinde düşünebilirsin.

Cümlede bir şairin son kitabında daha sade bir dil kullandığı belirtilmişse bundan son kitabın önceki metinlerinden dil bakımından ayrıldığı çıkarılabilir.

Ancak şairin okur sayısının arttığı, daha başarılı olduğu, sadeleşmeyi bilinçli bir sanat programı olarak seçtiği ya da eski eserlerinin anlaşılmaz olduğu çıkarılamaz.

Bunların her biri mümkün olabilir; fakat mümkün olmak kesin olmak değildir.

Sınavda yanlış seçeneklerin önemli bir kısmı böyle ihtimal kapısı açar.

Aday, “olabilir” dediği seçeneği değil, “cümle bunu demeden edemez” dediği seçeneği aramalıdır.

Kesin yargı ile neden-sonuç, amaç, koşul veya öznel yorum arasındaki sınır da dikkat ister.

Bir cümlede bir olaydan sonra başka bir olayın yaşandığı söylenebilir; fakat aralarında sebep ilişkisi kurulmadıysa “birincisi ikincisine neden olmuştur” denemez.

Bir kişinin bir işi yaptığı anlatılabilir; fakat amacı ayrıca verilmemişse “bunu şu amaçla yapmıştır” sonucu kesinleşmez.

Bir durum bir şartla birlikte verilmediyse sonuç koşula bağlanamaz.

Aynı şekilde cümlede bir nitelik belirtilmiş olsa bile bu niteliğin beğeni mi, kanıtlanabilir özellik mi olduğu ayrı okunur.

Kesin yargı sorusunda anlam ilişkileri ancak cümle tarafından açıkça kurulmuşsa cevapta kullanılabilir.

Kapsam tuzakları özellikle önemlidir.

Cümlede “bazı araştırmacılar” denmişse doğru seçenek “bütün araştırmacılar” diyemez. “Bir dönem” denmişse “her dönem” denemez. “Bu romanda” ifadesi varsa yazarın bütün romanları hakkında yargıya varılamaz. “Önceki çalışmalara göre daha kapsamlıdır” denmişse bunun “alanındaki en kapsamlı çalışma” olduğu kesin değildir. “İlk kez”, “en”, “tek”, “yalnız”, “mutlaka”, “hiçbir zaman” gibi ifadeler cümlede yoksa seçenek onları eklediğinde çoğu zaman anlamı bozar.

Tersine, cümlede gerçekten böyle sınırlayıcı bir söz varsa aday bu sözü yumuşatamaz; kesinlik cümlenin verdiği ölçüde korunur.

Olumsuzluk ve karşılaştırma da sınavda sık karıştırılır. “Bu yöntem her durumda uygulanamaz” cümlesinden yöntemin hiçbir durumda uygulanmadığı değil, bazı durumlarda uygulanamayacağı çıkar. “A kenti B kentinden daha hızlı büyümüştür” denmişse A kentinin nüfusça daha büyük olduğu değil, büyüme hızının daha fazla olduğu anlaşılır. “Yazar önceki yapıtlarından farklı olarak bu eserinde diyaloglara ağırlık vermiştir” cümlesi, yalnızca bu eserde diyalogların öne çıktığını ve önceki yapıtlarla bu yönden fark bulunduğunu gösterir.

Önceki yapıtların tamamen diyalogsuz olduğu, bu eserin yazarın en iyi eseri olduğu ya da okuyucunun bu yapıtı daha çok sevdiği kesinleşmez.

Kesin yargı sorularını çözerken seçenekleri cümleye geri bağlamak gerekir.

Her seçenek için “Bu yargının hangi sözcük veya söz öbeği cümledeki dayanağıdır?” diye sorulmalıdır.

Dayanak bulunamıyorsa seçenek elenir.

Dayanak bulunuyor fakat seçenek cümlenin kapsamını değiştiriyorsa yine elenir.

Doğru seçenek genellikle gösterişsizdir; cümlenin anlamını tekrar eder, açık bir sonucu sadeleştirir veya iki verilen bilgi arasındaki zorunlu ilişkiyi söyler.

Bu nedenle uzun, iddialı ve yorum içeren seçenekler çekici görünse de sınav güvenliği açısından kuşkuyla okunmalıdır.

Bu başlığın püf noktası, çıkarım ile tahmini ayırmaktır.

Çıkarım cümlenin zorunlu sonucudur; tahmin ise okurun dışarıdan eklediği ihtimaldir.

Kaynak derste kesin yargıda adayın hızlı ama disiplinli gitmesi gerektiği sezdirilir: cümleyi parçala, kapsamı gör, yorum ekleme, seçeneği metne bağla.

Böyle yapıldığında seçenekler arasında yalnızca biri cümlenin söylediklerini aşmadan ayakta kalır.

KPSS’de kesin yargı sorusunun güvenilir çözümü budur: verilen bilginin sınırını ne eksiltmek ne de büyütmek.

Kesin yargı sorularında kaynak cümlenin anlatım türü de adayın hızını etkileyebilir.

Cümle nesnel bilgilerle kurulmuşsa sayılar, tarihler, yer adları ve karşılaştırmalar güvenilir dayanak verir.

Cümle edebi ya da soyut bir anlatıma sahipse sözcüklerin gerçek anlamı kadar cümlede kurulan ilişki önem kazanır.

Yine de yöntem değişmez: önce verilen bilgi saptanır, sonra bu bilginin zorunlu sonucu aranır.

Mecazlı söyleyiş, adayın yorum yapmasına izin vermez; yalnızca cümlenin kendi bağlamı içinde neyi kesinleştirdiği görülür.

Bir başka dikkat noktası, seçeneklerdeki olumlu ve olumsuz ifadelerin cümleyle aynı yönde olup olmadığıdır.

Cümlede bir yöntemden “yararlanılmadığı” söylenmişse seçenek bunu “yararlanıldığı” biçimine çeviremez.

Cümlede “tamamı değil bir bölümü” anlamı varsa seçenek “tamamı” diyemez.

Cümlede bir eserin “önceki baskısından farklı” olduğu söylenmişse yalnızca iki baskı arasında fark bulunduğu kesinleşir; farkın iyi veya kötü olduğu ayrıca belirtilmedikçe bilinemez.

Bu küçük yön değişimleri, kesin yargı sorularında yanlış seçeneklerin en sık başvurduğu yoldur.

Soru kökü “kesin olarak çıkarılabilir”, “ulaşılabilir”, “söylenebilir” veya “yargılarından hangisine varılabilir” biçiminde geldiğinde adayın zihninde bir denetim listesi çalışmalıdır.

Seçenek cümledeki kişi, zaman, kapsam ve ilişkiyle uyumlu mu?

Cümleye yeni bir neden, amaç, koşul, üstünlük veya değer yargısı ekliyor mu?

Olasılık bildiren bir ayrıntıyı kesinleştiriyor mu?

Cevap bu sorulardan birinde sorun çıkarıyorsa seçenek elenir.