Yer-Yön Zarfları Konu Anlatımı

Yer-yön zarfları, zarf konusunun içinde sayıca az görünen fakat sınavda sıkça karıştırılan bir alandır.

Genel zarf mantığında belirleyici nokta, zarfın fiil veya fiilimsiyle ilişki kurmasıdır.

Sıfatlar isimlerle ilgili bilgi verirken zarflar hareket bildiren yapılarla ilgilenir.

Bu yüzden yer-yön zarfını ararken yalnızca içeri, dışarı, aşağı, yukarı gibi bir kelime görmek yetmez; o kelimenin cümlede hangi sözcükle bağlantı kurduğunu ve hareketin gerçekleşme yönünü bildirip bildirmediğini görmek gerekir.

İçeri girdin cümlesinde içeri, girme eyleminin yönünü gösterdiği için zarf değerindedir.

Aynı mantık dışarı çık, aşağı in, yukarı tırman, geri dön, ileri git gibi kullanımlarda da geçerlidir.

Bu başlığın temel yön sözcükleri içeri, dışarı, ileri, geri, aşağı, yukarı, öte ve beri biçiminde düşünülebilir.

Bunların ortak yanı yön bilgisi taşımalarıdır; ancak konunun özellikle vurguladığı temel nokta, yön bilgisi taşıyan her sözcüğün otomatik olarak yer-yön zarfı sayılamayacağıdır.

Bir sözcüğe yer-yön zarfı diyebilmek için iki koşul birlikte aranır.

Birincisi, sözcük doğrudan fiilin ya da fiilimsinin gerçekleşme yönünü bildirmelidir.

İkincisi, isim çekim eki almamış olmalıdır.

Bu iki koşuldan biri bozulduğunda kelimenin türü değişebilir veya en azından zarf kararı güvenli olmaktan çıkar.

Yukarı tırmandı örneği bu ayrımı açık biçimde gösterir.

Cümlede tırmandı fiildir ve yukarı sözcüğü bu fiile yön bilgisi ekler.

Yukarı sözcüğünün üzerinde yönelme, bulunma, ayrılma, belirtme, ilgi veya iyelik gibi bir isim çekim eki yoktur.

Bu nedenle yukarı burada yer-yön zarfıdır.

Soru kalıbı bazen ne yöne veya hangi yöne biçiminde kurulabilir; fakat yer-yön zarfının tek başına her zaman düzgün bir soru sözcüğüyle yakalanamayacağı unutulmamalıdır.

Asıl güvenilir ölçüt, yön sözcüğünün yalın kalıp fiile veya fiilimsiye bağlanmasıdır.

Yukarıya tırmandı cümlesinde görünüşte yine yön anlamı vardır; fakat yukarıya sözcüğü yönelme hâl eki almıştır.

Bu ek, kelimeyi artık bir yer adına yaklaştırır.

Sözcük, isim çekim ekiyle kullanıldığı için zarf türünde değerlendirilmez; adlaşmış bir kullanım olarak görülür.

Aynı durum yukarıyı, yukarıda, yukarıdan, yukarının, yukarısı gibi biçimlerde de geçerlidir.

Aşağı sözcüğü için de aynı sınır vardır.

Aşağı indi dendiğinde aşağı, inme hareketinin yönünü gösterir.

Aşağıda oturduk, aşağıdan geldi, aşağıyı temizledi gibi kullanımlarda ise sözcük isim çekim ekleriyle ilişki kurduğu için yer-yön zarfı değildir.

Üçüncü önemli tuzak, yön sözcüğünün bir ismin önünde kullanılmasıdır.

Yukarı kata tırmandı cümlesinde yukarı kelimesi bu kez tırmandı fiiline doğrudan bağlanmaz; kat isminin önünde durur ve hangi kat sorusuna cevap verir.

İsimden hemen önce gelip isimle ilgili bilgi verdiği için bu kullanım sıfat görevindedir.

Aşağı merdiven, aşağı kat, aşağı mahalle gibi örneklerde de aynı şey olur.

Kelime yön anlamını tamamen kaybetmez; fakat sözcük türü kararı anlam listesinden değil, cümledeki bağlantıdan çıkarılır.

Yön bildiren kelime fiile bağlanırsa zarf, isme bağlanırsa sıfat, çekim eki alıp yer adı gibi kullanılırsa isim değerine yaklaşır.

Fiilimsi bağlantısı da konunun sınav tarafında önemlidir.

Zarflar yalnızca çekimli fiillerle değil, eylem anlamı taşıyan fiilimsilerle de ilgili bilgi verebilir.

İçeri giren çocuk sözünde içeri, giren fiilimsisinin yönünü bildirir.

Geri dönmeyi düşündü cümlesinde geri, dönme eylem adının yönünü tamamlar.

Bu tür yapılarda yüklem dışındaki eylem anlamını yakalamak gerekir; çünkü zarfın bağlı olduğu hareket bazen çekimli fiil değil, cümledeki fiilimsi olabilir.

Sağlam çözüm sırası şöyledir: önce cümlede hareket bildiren fiil veya fiilimsi bulunur, sonra yön anlamı taşıyan sözcük belirlenir, ardından bu sözcüğün yalın olup olmadığı kontrol edilir ve son olarak bir ismi niteleyip nitelemediği gözden geçirilir.

Bu işlem yapılmadan yalnızca içeri, dışarı, aşağı, yukarı ezberiyle karar vermek hataya götürür.

Özellikle yer-yön zarflarında sözcük sayısı az olduğu için soru, çoğu zaman kelimenin kendisini değil görevini yoklar.

Bu yüzden doğru cevap, yön kelimesini tanımaktan çok, onun cümlede fiil veya fiilimsiyle kurduğu yalın ilişkiyi görmeye bağlıdır.

Cümle ögesi ile sözcük türü arasındaki ayrım da burada dikkat ister.

Yukarıya tırmandı cümlesinde yukarıya sözü yükleme sorulan nereye sorusuna cevap veriyor gibi görünebilir; bu, cümle ögesi bakımından yer tamlayıcısı ya da dolaylı tümleç tartışmasına kapı açabilir.

Fakat sözcük türü sorusunda ölçüt farklıdır.

Ek almış yön sözcüğü artık yalın bir zarf değildir.

Yer-yön zarfı başlığında aranan, çekim ekiyle adlaşmamış ve doğrudan hareketin yönünü veren sözcüktür.

Bu ayrımı bilmek, sözcük türleri sorusuyla cümlenin ögeleri sorusunu birbirine karıştırmayı önler.

Yer-yön zarflarının az sayıda örnekle anlatılması, konuyu kolay gösterir; ancak az örnekli konularda sınav tuzağı genellikle biçim değişikliğinden gelir.

İçeri kelimesi içeri gir biçiminde yalın ve fiile bağlıdır.

İçeriyi temizledim dendiğinde belirtme eki vardır ve temizleme eyleminin yönünden çok temizlenen yeri adlandırır.

İçeride bekledim dendiğinde bulunma eki vardır.

İçeri oda gibi bir kullanımda ise içeri sözcüğü bir ismi nitelemeye yaklaşır.

Aynı kök ya da aynı yön anlamı korunmasına rağmen görev değiştiği için karar da değişir.

Bu konuda fiile yakınlık tek başına yeterli değildir.

Bir yön sözcüğü fiilin hemen yanında durabilir ama ek almışsa zarf sayılmaz; ya da fiilden uzak durabilir fakat yine de fiilin yönünü yalın biçimde bildiriyorsa zarf olabilir.

Önemli olan kelimenin cümlede hangi anlam ilişkisini kurduğudur.

Geri dönen yolcu sözünde geri, dönen fiilimsisine bağlıdır.

Yolcunun geri dönüşü ifadesinde ise geri, dönüş adıyla kurulan yapıda farklı bir ad öbeği ilişkisine girebilir.

Bu nedenle biçim, bağlantı ve hareket anlamı birlikte okunmalıdır.

Öğrenci için pratik denetim, yön kelimesini tek başına değil çevresiyle birlikte okumaktır.