Anlam Belirsizliği Konu Anlatımı

Anlam belirsizliği, bir cümlenin hangi yargıyı verdiğini tek çizgide gösterememesidir.

Cümle dil bilgisi bakımından eksiksiz görünebilir; yüklem vardır, ekler görünüşte yerindedir, sözcüklerin çoğu doğru seçilmiştir.

Buna rağmen okur cümleyi okuduğunda iki ayrı kişiyi, iki ayrı nesneyi ya da iki ayrı ilişkiyi düşünebiliyorsa anlatım açık değildir.

Anlatım bozukluğu burada yanlış kelime kullanmaktan çok, kelimeler arasındaki ilişkinin net gösterilmemesinden doğar.

Düz öğretici dilde cümleden beklenen, okuyucuyu aynı anlamda birleştirmektir.

Belirsizlik ise okuyucuyu cümlenin niyetini tahmin etmeye iter.

Bu bozukluğun en tanınan kaynağı zamir ve iyelik ekidir.

Bir cümlede iki kişi ya da iki varlık anıldıktan sonra gelen "o", "onun", "kendisi", "arkadaşı", "kitabı" gibi unsurların kime bağlandığı açık değilse anlam bölünür.

Örneğin iki öğrenciden söz edilen bir anlatımda "onun notu" dendiğinde notun hangi öğrenciye ait olduğu bağlamdan seçilemiyorsa cümle güvenilir bilgi vermez.

Aynı durum iyelik eklerinde de görülür; ek tek başına aitliği bildirir ama aitliğin sahibini her zaman yeterince belirginleştirmez.

Düzeltme için zamirin yerine açık ad getirilir, aitlik ilişkisi yeniden kurulur ya da cümle iki ayrı yargıya bölünür.

Böylece cümle, okurun sezgisine bırakılan bağı görünür hale getirir.

Niteleyici ve sınırlayıcı sözlerin yeri de anlam belirsizliğine yol açar.

"Yalnız", "sadece", "ilk", "son", "bütün", "bazı" gibi sözler cümlede hangi öğenin yanında duruyorsa çoğu zaman o öğenin anlamını sınırlar.

Bu söz yanlış yerde kullanıldığında kapsam değişir.

Bir kişi mi yalnız geldi, yoksa yalnız bir kişi mi geldi; bir kitabın sadece kapağı mı değişti, yoksa sadece o kitap mı değişti gibi ayrımlar söz dizimiyle belirginleşir.

Bu tür belirsizliklerde çözüm, sınırlayıcı sözü sınırlandırdığı öğeye yaklaştırmaktır.

Noktalama işareti bazen yardımcı olur; fakat tek başına noktalama kurtarıcı sayılmaz.

Cümlenin kuruluşu anlam sınırını taşıyacak güçte olmalıdır.

Ortak öğe kullanımı da belirsizliği besler.

Sıralı cümlelerde bir özne, nesne veya tümleç birden fazla yükleme ortak bağlanmış gibi durabilir.

Ortak öğe her yargıya aynı açıklıkla bağlanmıyorsa okur hangi eylemin hangi kişi ya da nesneyle ilgili olduğunu karıştırır.

Bu durum dil bilgisine dayalı eksiklikle kesişebilir; ancak anlam belirsizliği açısından önemli olan, cümlenin iki ayrı okuma üretmesidir.

Ortak öğe gerçekten her yükleme uygun değilse öğe tekrarlanır veya cümle yeniden düzenlenir.

Açık anlatımda ekonomi adına yapılan kısaltma, anlamı bulanıklaştırıyorsa artık tasarruf değil bozukluk üretir.

Noktalama kaynaklı belirsizliklerde de amaç, yazılı cümlede konuşmanın doğal duraklarını göstermektir.

Virgül kimi zaman özne ile yüklem arasındaki yanlış okumayı önler, ara sözün sınırını çizer veya niteleme alanını daraltır.

Fakat her belirsiz cümleye rastgele virgül eklemek doğru işlem değildir.

Önce belirsizliğin nereden doğduğu bulunur: zamir mi kararsız, niteleyici mi yanlış yerde, ortak öğe mi eksik, yoksa ara söz mü sınırlandırılmamış?

Sonra gerekli işlem yapılır.

Cümle bazen yalnız noktalama ile düzelir; bazen açık ad eklemek, sözcük sırasını değiştirmek veya yüklemi yenilemek gerekir.

Anlam belirsizliği ile edebi çok anlamlılık arasındaki fark özellikle önemlidir.

Şiirde, reklam dilinde veya sanatlı anlatımda bir sözün çağrışım alanı bilinçli olarak geniş tutulabilir.

Bu durumda amaç, tek bir bilgi aktarmak değil, anlam zenginliği oluşturmaktır.

Oysa anlatım bozukluğu sorularında değerlendirilen cümle genellikle bilgi, açıklama veya değerlendirme vermek ister.

Böyle bir cümlede iki yorum aynı anda mümkünse ve bağlam bunlardan birini zorunlu kılmıyorsa açıklık ilkesi bozulur.

Bu nedenle her mecaz, her ima veya her çağrışım belirsizlik sayılmaz; bozukluk, amaçlanan temel yargının seçilememesidir.

Belirsizliğin koşulu, ikinci anlamın yapay olarak zorlanması değil, cümlenin kendi yapısından makul biçimde çıkmasıdır.

Bir okuyucu cümleyi gündelik bilgiyle tamamlayarak tek anlama ulaşabilir; fakat başka bir okuyucu aynı yapıda farklı bir bağı da görebiliyorsa sorun devam eder.

Bu yüzden bağlamın rolü dikkatle değerlendirilir.

Önceki cümleler, konuşulan kişi veya metnin konusu gönderimi açıkça belirliyorsa belirsizlik ortadan kalkabilir.

Ancak tek başına verilen cümlede sınır gösterilmiyorsa, bağlam varmış gibi davranmak doğru değildir.

Soru çözümünde adayın kendisinin seçtiği anlam değil, cümlenin zorunlu kıldığı anlam aranır.

Bu ayrım özellikle zamirli, iyelik ekli ve ortak öğeli cümlelerde belirleyicidir.

Düzeltme yapılırken anlamı gereksiz yere ağırlaştırmamak gerekir.

Açıklık, her şeyi uzun uzun söylemek değildir; gerekli bağı gerektiği kadar göstermektir.

Bir zamirin karşılığı belli değilse açık ad kullanmak yeterlidir.

Bir niteleyici yanlış öğeye bağlanıyorsa yerini değiştirmek yeterlidir.

Bir ortak tümleç iki yüklemden birine uymuyorsa yalnız eksik olan bölüm tamamlanır.

Cümlenin tamamını baştan yazmak bazen anlamı değiştirir ve yeni bozukluklar doğurur.

Bu nedenle doğru onarım, bozukluğu doğuran noktayı hedef alır.

Anlatım bozukluğu sorularında seçenekler arasında en doğru düzeltme, anlamı koruyup belirsizliği giderendir.

Belirsizliği anlamak için cümledeki her gönderim halkası izlenebilir.

Kişi adları, zamirler, iyelik ekleri, sıfatlar ve zarflar birer işaret gibi düşünülür.

Her işaret yalnız bir hedefe gidiyorsa anlatım açıktır; bir işaret iki hedefe gidebiliyorsa okuma çatallanır.

Bu çatallanma bazen küçük bir yer değişikliğiyle çözülür.

Niteleyici söz ilgili adın yanına alınır, zamir açık ada çevrilir, ara söz iki virgül arasına yerleştirilir veya ortak öğe tekrarlanır.

Böylece cümle hem kısa kalabilir hem de anlamca güvenli hale gelir.

Açıklık, uzunluk değil doğru bağlantı meselesidir.

Çözüm prosedürü dikkatli bir okuma sırası gerektirir.

Önce cümlenin ana yargısı bulunur, sonra bu yargının kim, ne, kime, nerede, ne zaman ve hangi biçimde sorularına verdiği cevaplar izlenir.

Her cevap tek bir öğeye bağlanıyorsa cümle açıktır.

Bir cevap iki ayrı öğeye bağlanabiliyorsa belirsizlik vardır.

Ardından belirsizliği gideren en küçük düzeltme seçilir: zamiri ada çevirmek, eksik özneyi eklemek, sınırlayıcı sözü taşımak, ara sözü ayırmak veya cümleyi ikiye bölmek.

Düzeltme yapılırken cümlenin anlamı değiştirilmez; yalnızca amaçlanan anlam görünür kılınır.