Tamlama Yanlışları Konu Anlatımı

Tamlama yanlışları, Türkçede adların ve adlaşmış söz gruplarının birbirine bağlanma düzeni bozulduğunda ortaya çıkar.

Tamlama, bir unsurun başka bir adı belirtmesi, nitelemesi, ona aitlik, tür, parça, madde, amaç veya ilişki anlamı katmasıdır.

Bu düzenin merkezinde tamlanan bulunur; tamlayan ya da niteleyen unsur, tamlananı açıklar.

Yanlışlık, bu iki öğenin yerinin, ekinin veya anlam bağının yanlış kurulmasıyla doğar.

Cümle tek tek sözcükler bakımından doğru görünse bile ad grubu kendi içinde yanlışsa anlatım bozukluğu vardır.

İsim tamlamalarında iki ad arasında ilişki kurulur.

Belirtili isim tamlamasında tamlayan ilgi eki alır, tamlanan ise iyelik ekiyle tamamlanır.

Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan ilgi eki almaz; buna rağmen tamlanan iyelik ekiyle tamlama bağını gösterir.

Zincirleme yapılarda bir tamlama başka bir tamlamanın öğesi hâline gelebilir ve bağlar art arda kurulur.

Takısız tamlamalarda ek görünmeyebilir; daha çok madde, tür veya benzerlik ilişkisi sezilir.

Bu çeşitlerin hepsinde ortak nokta, tamlananla onu tamamlayan unsur arasında açık bir ad ilişkisi bulunmasıdır.

Sıfat tamlaması ise isim tamlamasından farklı çalışır.

Sıfat, adı niteler veya belirtir; çoğu durumda tamlayan eki ya da iyelik eki alarak bağ kurmaz. “Güzel ev”, “üç öğrenci”, “bu konu” gibi yapılarda niteleyen söz ada doğrudan yaklaşır.

Bu nedenle sıfat tamlaması ile isim tamlaması aynı tamlanana rastgele bağlanamaz.

Bir yapı ekli ad ilişkisi isterken diğeri eksiz niteleme ilişkisi kurar.

Sınavda sık görülen yanlış, bir sıfatla bir isim tamlayıcısını tek tamlanana ortak etmektir.

İlk unsur tamlananla doğal ilişki kurarken ikinci unsur aynı ek düzeniyle bağlanamazsa cümlede tamlama yanlışı oluşur.

Tamlayan ile tamlananın yeri de önemlidir.

Türkçede tamlayan genellikle önce, tamlanan sonra gelir.

Belirtisiz isim tamlamasında tamlayanla tamlanan arasına gelişigüzel başka unsur girmesi yapıyı bozabilir; çünkü tamlayan ek almadığı için tamlanana yakın durarak ilişkiyi korur.

Belirtili tamlamada ekler bağı daha görünür kılar, fakat bu durum sınırsız yer değiştirme hakkı vermez.

Tamlamanın öğeleri ayrıldığında veya yanlış öğeyle ilişkilendirildiğinde anlam bulanıklaşır.

Öğrenci bu noktada yalnız ekleri değil, hangi sözün hangi adı tamamladığını da takip etmelidir.

Ek eksikliği tamlama yanlışlarının en belirgin türlerinden biridir.

İsim tamlamasında tamlanan çoğu zaman iyelik ekiyle bağ kurar; bu ek düşerse söz grubu sıfat tamlaması gibi algılanabilir ya da ilişki yarım kalır.

Tamlayan ilgi eki alması gereken yerde eksiz bırakıldığında anlam belirsizleşebilir.

Tersine, sıfat tamlaması gibi kurulması gereken bir yapıya gereksiz ilgi veya iyelik eki eklenirse ifade ağırlaşır ve yanlışlaşır.

Düzeltme, hangi tamlama türünün gerektiğini belirleyip ekleri ona göre düzenlemektir.

Her ekin varlığı doğru kullanım demek değildir; ek, kurulan ilişkinin türüyle uyumlu olmalıdır.

Ortak tamlanan kullanımı başka bir tuzaktır.

İki ya da daha fazla tamlayan aynı tamlanana bağlanıyorsa her birinin o tamlananla aynı türden ve doğal bir ilişki kurması gerekir.

Birinci unsur sıfat gibi, ikinci unsur isim tamlayıcısı gibi davranıyorsa tek tamlanan iki farklı kurala çekilmiş olur.

Bu durumda ya tamlanan tekrarlanır ya da yapı yeniden düzenlenir.

Aynı sorun birden çok tamlananın tek tamlayana bağlanmasında da görülebilir; tamlayan her tamlananı aynı anlamla tamamlamıyorsa cümle eksik veya yanlış kalır.

Tamlama yanlışını gidermek, cümleyi kısaltmak değil bağları görünür kılmaktır.

Bu konunun sınırları, anlam belirsizliği ve ek yanlışlarıyla kesişir.

Bir tamlama yanlışında okur bazen hangi adın hangi ada bağlı olduğunu anlayamaz; bu durumda anlam belirsizliği de vardır.

Ancak temel sorun çoğu kez tamlama düzeninin bozuk kurulmasıdır.

Ek yanlışında ise bir ek genel olarak yanlış seçilmiş olabilir; tamlama yanlışında ek seçimi, tamlayan-tamlanan ilişkisini etkilediği için önem kazanır.

Bu ayrımı yapmak için önce söz grubunu cümleden ayırmak, sonra iç yapısını incelemek gerekir.

Eğer ad grubu kendi içinde bozuksa sorun tamlama başlığında değerlendirilir.

Çözüm prosedürü nettir.

Önce cümledeki asıl adlar ve ad grupları bulunur.

Her tamlanan için “neyin, kimin, ne, nasıl, hangi” gibi bağlayıcı sorularla onu tamamlayan unsur belirlenir.

Sonra yapının isim tamlaması mı sıfat tamlaması mı olduğu saptanır.

İsim tamlamasıysa ilgi ve iyelik ekleri, belirtisiz yapıdaysa tamlayanın eksiz oluşu ve tamlananın eki, sıfat tamlamasıysa ek almadan niteleme ilişkisi kontrol edilir.

Ardından ortak kullanılan tamlayan veya tamlananın bütün öğelere uygun olup olmadığı denenir.

Uygun değilse eksik tamlanan eklenir, gereksiz ortaklık kaldırılır ya da tamlama türü değiştirilir.

Sınavda seçenekler çoğu kez tanıdık kelimelerle kurulur; yanlışlık kelime anlamında değil söz grubu disiplinindedir.

Öğrenci cümleyi hızlı okuduğunda “devlet ve özel okulların sorunları” gibi yapılarda ortaklık doğal görünebilir, fakat hangi sözün hangi tamlanana bağlandığı sorgulanınca bozukluk fark edilir.

Doğru yaklaşım, her tamamlayan unsurun kendi tamlananıyla açık, ek bakımından tutarlı ve anlamca uygun ilişki kurmasını istemektir.

Tamlama yanlışları böyle çözüldüğünde hem sıfat-isim tamlaması ayrımı hem de belirtili-belirtisiz isim tamlaması bilgisi aynı anda kullanılmış olur.

Belirtili ve belirtisiz isim tamlaması ayrımı, yalnız ek bilgisi olarak ezberlenirse tamlama yanlışları eksik anlaşılır.

Belirtili tamlama, tamlayanı belirginleştirir; kimin ya da neyin olduğu daha seçik hâle gelir.

Belirtisiz tamlama ise çoğu zaman tür, görev, adlandırma veya genel ilişki bildirir. “Okul bahçesi” gibi bir yapıda bahçenin belli bir okula aitliği sezilir ama tamlayan ilgi eki almaz.

Bu yapıların cümledeki davranışı farklıdır.

Belirtili bir tamlamanın esnekliği ile belirtisiz bir tamlamanın bitişik durma eğilimi aynı değildir.

Bu fark, yanlış yerleştirmeleri ve ortaklık hatalarını görmeyi kolaylaştırır.

Zincirleme tamlamalarda hata ihtimali artar.

Bir tamlama başka bir tamlamanın tamlayanı veya tamlananı olabilir.

Bu durumda öğrencinin tek bir tamlanan araması yetmez; adlar arasında basamak basamak ilişki kurması gerekir. “Kurum sınav sonuçları duyurusu” gibi yoğun yapılarda hangi adın hangi adı tamamladığı açık değilse anlam bulanıklaşabilir.

Zincirleme yapı doğru kurulacaksa her basamak kendi ek ve sıra düzenini korumalıdır.

Aksi hâlde cümle uzun olduğu için değil, ad grupları birbirine yanlış bağlandığı için bozulur.

Takısız tamlamalar da dikkat ister.

Bu yapılarda ek bulunmaması, yapının kuralsız olduğu anlamına gelmez.

Madde, tür veya benzerlik ilişkisi çoğu zaman sözcüklerin yan yana gelişiyle anlaşılır.

Ancak takısız tamlama ile sıfat tamlaması birbirine yakındır; her ikisinde de ek görünmeyebilir.

Ayırıcı ölçüt, ilk unsurun ad niteliğiyle tür veya madde ilişkisi mi kurduğu, yoksa sıfat gibi nitelik mi bildirdiğidir.

Yanlışlık, bu iki işlevin aynı cümlede karıştırılmasıyla ortaya çıkabilir.

Tamlama yanlışlarında noktalama veya bağlaç kullanımı da ilişkiyi etkileyebilir. “Ve”, “ile”, “ya da” gibi bağlayıcılar iki tamlayanı veya iki tamlananı ortaklaştırdığında, her iki tarafın aynı yapıyı sürdürebilmesi gerekir.

Bağlaçtan önceki unsur isim tamlaması, sonraki unsur sıfat tamlaması değeri taşıyorsa ortak tamlanan çoğu zaman yetersiz kalır.

Böyle durumlarda cümleyi düzeltmenin yolu, eksik tamlananı ikinci unsur için yeniden söylemek veya iki yapıyı aynı türe dönüştürmektir.

Kısa ve ekonomik anlatım hedeflenirken dil bilgisel bağ feda edilmemelidir.

Sınavda tamlama yanlışını yakalamak için cümlenin tamamını bir kez anlam, ikinci kez yapı için okumak yararlıdır.

Anlam okuması, hangi varlıkların ilişkili olduğunu gösterir.