Öyküleyici Anlatım Konu Anlatımı

Öyküleyici anlatımın temelinde olay vardır.

Bir paragrafta kişiler bir şey yapıyor, olaylar belirli bir sıra içinde gelişiyor, zaman akıyor ve metin okuru bir oluşun içinden geçiriyorsa öyküleyici anlatımdan söz edilir.

Bu anlatım biçimi yalnız edebi hikâyelerde görülmez; günlük bir anı, baştan geçen gerçek bir olay, kısa bir yaşantı parçası ya da kurmaca bir sahne de öyküleyici biçimde aktarılabilir.

Anlatım biçimini belirleyen olayın gerçek olup olmaması değil, metnin hareket taşımasıdır.

Okur paragrafı okurken bir durumdan başka bir duruma geçildiğini hissediyorsa öyküleme güçlüdür.

Öyküleyici anlatımda olay, kişi, yer ve zaman unsurları çoğu zaman birlikte bulunur.

Olayı yaşayan ya da olaydan etkilenen kişiler vardır.

Bu kişilerin bulunduğu bir çevre, mekân veya sahne vardır.

Olayın gerçekleştiği açık ya da örtük bir zaman dilimi bulunur.

Cümleler çoğu zaman fiillerle ilerler; geldi, gördü, düşündü, yürüdü, döndü, başladı, bekledi gibi eylemler metne devinim kazandırır.

Ancak her öyküleyici metinde bu dört unsurun tamamı ayrıntılı biçimde verilmek zorunda değildir.

Kısa bir paragrafta yer adı geçmeyebilir ya da zaman yalnız sonra, o sırada, bir gün gibi işaretlerle sezdirilebilir.

Önemli olan olay akışının varlığıdır.

Bu anlatım biçiminde zaman sırası belirleyicidir.

Olaylar genellikle oluş sırasına göre aktarılır; önce bir durum kurulur, ardından bir hareket gerçekleşir, sonra yeni bir sonuç ya da tepki ortaya çıkar.

Bazen zaman sırası doğrudan kronolojik olur, bazen geriye dönüş ya da hatırlama yoluyla kırılabilir.

Fakat metnin içinde yine de bir olay düzeni vardır.

Öyküleyici anlatımı açıklayıcı anlatımdan ayıran nokta buradadır.

Açıklayıcı metin bir süreci bilgi vermek için anlatabilir; öyküleyici metin ise yaşanan ya da yaşanmış gibi kurulan olayı izletir.

Bir kavramın aşamalarını öğretici dille sıralamak açıklayıcı olabilir; bir kişinin o aşamalar içinde yaşadığı olayı anlatmak öyküleyicidir.

Öyküleyici anlatım betimleyici anlatımla sık karıştırılır.

Betimlemede amaç bir varlığın, yerin ya da kişinin görünümünü zihinde canlandırmaktır.

Hareket sınırlı, görüntü baskındır.

Öykülemede ise görüntüler bulunsa bile metni taşıyan unsur eylemdir.

Bir paragraf dar bir sokağın taşlarını, ışığını, pencerelerini ve sessizliğini anlatıyorsa betimleme ağır basar.

Aynı sokakta bir kişinin yürüdüğü, kapının önünde durduğu, biriyle karşılaştığı ve olayın geliştiği anlatılıyorsa öyküleme öne çıkar.

Bu yüzden betimleyici ayrıntılar, öyküleyici anlatımı ortadan kaldırmaz.

Öyküleyici metinlerde kişi ve mekân tanıtımı olayın daha anlaşılır veya etkili görünmesi için kullanılabilir.

Öyküleyici anlatımın dili çoğu zaman canlıdır; çünkü hareket ve değişim anlatılır.

Fiiller, zaman zarfları, kişi adları, yer bildiren ifadeler ve olayın akışını gösteren bağlantılar dikkat çeker.

Sonra, o sırada, derken, bir süre sonra, ardından, tam bu sırada gibi zaman ve geçiş ifadeleri öyküleyici akışı güçlendirebilir.

Fakat bu sözcüklerin varlığı tek başına yeterli değildir.

Bir açıklayıcı metin de ardından veya sonra diyerek bilgi sıralayabilir.

Bu nedenle aday, sözcük listesinden çok metnin ne yaptığını izlemelidir.

Metin okura bir olay yaşatıyor ya da olayın gelişimini gösteriyorsa öyküleyici anlatım vardır.

Öyküleyici anlatımda bakış açısı ve anlatıcı da metnin etkisini belirler.

Olay birinci kişi ağzından aktarılabilir; anlatıcı kendi başından geçenleri anlatır.

Üçüncü kişiyle de kurulabilir; anlatıcı dışarıdan kişilerin hareketlerini verir.

Bu tercih anlatım biçimini değiştirmez.

Aynı şekilde olay kısa ya da uzun olabilir.

Bazen birkaç cümlelik küçük bir hareket bile öyküleyici yapı kurmaya yeter.

Önemli olan, cümlelerin durağan bilgi vermekle kalmayıp bir oluşu takip ettirmesidir.

Bu nedenle öyküleyici anlatımda okur, paragraf boyunca ne oldu, kim yaptı, nerede oldu, ne zaman oldu, sonra ne gelişti sorularına cevap arar.

Öyküleyici metinde olay örgüsünün çok karmaşık olması gerekmez.

Bir kişinin evden çıkması, yolda bir şey fark etmesi ve buna tepki vermesi bile küçük bir olay çizgisi oluşturabilir.

Bu çizgide başlangıç durumu, hareket ve değişen sonuç bulunur.

Paragraf yalnız yürüyen kişinin dış görünüşünü anlatıyorsa betimleyici tutum ağır basar; fakat kişi yürüdükçe karşılaştığı durumlar değişiyor ve metin bu değişimi izletiyorsa öyküleyici tutum belirginleşir.

Anlatım biçimi sorularında bu yüzden olayın büyüklüğüne değil, cümlelerin hareket üretip üretmediğine bakılır.

Küçük olay da öyküleyici anlatımın konusu olabilir.

Sınav sorularında öyküleyici anlatımı ayırt ederken ilk tuzak, her geçmiş zaman ekini öyküleme sanmaktır.

Geçmiş zamanla yazılmış bir açıklama da olabilir.

Bir bilimsel gelişmenin tarihçesi öğretici amaçla anlatılıyorsa açıklayıcı yön ağır basabilir.

İkinci tuzak, birkaç betimleme cümlesi görünce öyküleyici seçeneği elemek ya da betimleyici seçeneğe yönelmektir.

Olay anlatılırken kahramanın yüzü, odanın görünümü veya havanın durumu verilebilir; bunlar olayın sahnesini kurar.

Paragrafın çoğu hareket ve olay dizisine ayrılmışsa temel anlatım biçimi öyküleyicidir.

Üçüncü tuzak, gerçek olay ile kurmaca olay arasında gereksiz ayrım yapmaktır.

İkisi de öyküleyici anlatımla kurulabilir.

Öyküleyici anlatımı çözmenin pratik yolu, paragrafta hareketlilik olup olmadığını sormaktır.

Cümleler yalnız bir nesneyi tanıtıyor, özellikleri sıralıyor ya da bilgi veriyorsa öyküleyici anlatım zayıftır.

Cümleler bir kişinin davranışlarını, olayın değişen aşamalarını ve zaman içinde ilerleyen bir durumu aktarıyorsa öyküleme baskındır.

Bu değerlendirme yapılırken metnin tamamı okunmalıdır; çünkü ilk cümle yalnız ortamı betimleyip sonraki cümleler olayı başlatabilir.

Sonuçta öyküleyici anlatım, okura yalnız ne olduğunu bildiren değil, olan şeyin nasıl geliştiğini adım adım izleten anlatım biçimidir.

Öyküleyici anlatımda olayın aktarılış hızı da değişebilir.

Bazı paragraflar birkaç hareketi peş peşe vererek hızlı bir akış kurar; bazıları tek bir olayı daha yavaş anlatır ve araya duygu ya da çevre ayrıntıları yerleştirir.

Hız yavaşladığında metin hemen betimleyici sayılmaz.

Eğer ayrıntılar bir olayın içinde yer alıyor, kişinin davranışını ve olayın gelişimini destekliyorsa öyküleyici yapı sürer.

Aday bu nedenle yalnız betimleyici sözcükleri değil, paragrafın hareket eksenini izlemelidir.