KPSS Lisans · Türkçe

Yapılarına Göre Sözcükler Konu Anlatımı

Yapılarına Göre Sözcükler konusunun özeti ve anlatımı — KPSS Lisans Türkçe dersi. Özet her zaman ücretsiz.

Kısaca

Sözcükler yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olarak incelenir. Basit sözcük yapım eki almamıştır; çekim eki alması basitliğini bozmaz. Türemiş sözcük, kök veya gövdeye en az bir yapım eki getirilerek kurulur. Yapım eki yeni bir sözlük birimi oluşturur; çekim eki ise sözcüğü cümlede çokluk, iyelik, durum, kişi, kip veya zaman gibi ilişkilerle görevlendirir. Birleşik sözcük, iki ya da daha çok sözün kalıplaşıp tek bir kavram veya eylem karşılamasıyla oluşur. Birleşik yapının bitişik ya da ayrı yazılması, yapı sınıfından farklı bir yazım sorusudur. Çözümde önce anlamlı kök bulunur, yapım ekleri kökten dışa doğru izlenir, oluşan gövdeler belirlenir ve en son çekim ekleri ayrılır. Yapım ekinin işlevi de ekten önceki ve sonraki tür karşılaştırılarak isimden isim, isimden fiil, fiilden isim veya fiilden fiil biçiminde adlandırılır.

Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.

Özet: Sesli anlatım yakında

Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış

KPSS Lisans konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.

KPSS Lisans ders notları PDF’ini indir

Konu Anlatımı

Tam anlatım: Sesli anlatım yakında

Sözcükte yapı, bir kelimenin hangi kök veya gövdeden kurulduğunu ve bu yapıya hangi eklerin katıldığını inceler.

Okul dil bilgisindeki temel sınıflandırma üçlüdür: basit, türemiş ve birleşik sözcük.

Bu üç başlık yalnız sözcükte ek bulunup bulunmadığına bakılarak belirlenmez.

Önce sözcüğün anlamlı kökü bulunur; ardından yapım ekleri ile çekim eklerinin farklı görevleri ve birden çok sözün kalıplaşıp kalıplaşmadığı değerlendirilir.

Kök, sözcüğün anlamlı ve yapı bakımından daha küçük parçaya ayrılamayan temelidir.

Kök isim veya fiil olabilir.

Fiil kökü sözlükte “-mak/-mek” ile düşünülür: “yaz-”, “sil-”, “koş-” gibi.

İsim kökleri ise varlık, kavram veya nitelik bildirir: “göz”, “ev”, “genç” gibi.

Ses benzerliği tek başına kök ortaklığı kanıtı değildir; ayrılan parçayla sözcüğün güncel anlamı arasında bağ bulunmalıdır.

Bu nedenle çözüm, yalnız sondan ek koparma işlemi değildir.

Basit sözcük, yapım eki almamış sözcüktür.

Kök hâlinde bulunabilir veya yalnız çekim ekleri alabilir. “Ev”, “evler”, “evimizde” sözcükleri yapı bakımından basittir; çokluk, iyelik ve bulunma durumu ekleri yeni bir sözlük birimi türetmez.

Aynı kural fiiller için de geçerlidir: “geliyordunuz” çekim ekleri taşımasına rağmen yapım eki almadığı için basit yapılıdır.

Dolayısıyla “ekli sözcük türemiştir” genellemesi yanlıştır.

Türemiş sözcük, bir kök ya da gövdeye en az bir yapım eki getirilmesiyle oluşur.

Yapım eki, sözcüğe yeni bir kavram veya eylem değeri kazandırır; her zaman sözcük türünü değiştirmesi gerekmez. “Göz-lük” isimden isim, “temiz-le-” isimden fiil, “yaz-ı” fiilden isim, “sev-in-” fiilden fiil türetmeye örnektir.

Türün değişmediği isimden isim ve fiilden fiil örnekleri, yalnız “tür değiştiyse yapım ekidir” ölçütünün neden yetersiz olduğunu gösterir.

Yapım eki alan kök veya gövde, sonraki ekler için yeni bir gövde oluşturabilir. “Göz-lük-çü-ler-den” çözümlemesinde “göz” kök, “gözlük” ve “gözlükçü” yapım ekleriyle oluşmuş ardışık gövdelerdir; “-ler” ve “-den” ise çekim ekleridir.

Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir ve türemişlik ilk yapım ekiyle başlar.

Çözüm kökten dışa doğru yapılmalı, her ekin o aşamada yeni bir sözcük kurup kurmadığı denetlenmelidir.

Çekim ekleri yeni sözlük birimi türetmek yerine sözcüğün cümledeki ilişkisini ve gramatik biçimini kurar.

İsimlerde çokluk, iyelik ve durum ekleri; fiillerde kip, zaman ve kişi ekleri bu işlevdedir.

Bir türemiş sözcüğün üzerine çekim eki gelmesi yapısını yeniden basit yapmaz: “kitapçılardan” sözcüğü, “kitap-çı” türemiş gövdesine çokluk ve ayrılma durumu ekleri geldiği için türemiş kalır.

Benzer biçimde bir basit sözcük yalnız çekim eki aldığı için türemiş olmaz.

Birleşik sözcük, iki ya da daha çok sözün kalıplaşarak tek bir kavramı, varlığı veya eylemi karşılamasıyla kurulur. “Gecekondu”, “hanımeli” ve “başvur-” birleşik yapının farklı oluşum yollarını gösterir; “fark etmek” gibi yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller ise ayrı yazılabilir.

Bu nedenle yapı bakımından birleşiklik ile bitişik yazılma aynı soru değildir.

Birleşik yapıların bitişik veya ayrı yazımı ayrıca Türk Dil Kurumunun yazım kurallarına göre belirlenir.

Birleşik sözcük kendi içinde yapım ve çekim ekleri de taşıyabilir.

Böyle bir durumda önce birleşik taban fark edilir, sonra ekler çözülür.

Sınav sorusu yalnız “yapı bakımından hangisi farklıdır?” diyorsa yazım görüntüsüne değil oluşum biçimine bakılır.

İki kelimenin yan yana bulunması da tek başına birleşik sözcük kurmaz; aralarında geçici bir söz grubu ilişkisi bulunan her tamlama birleşik sayılmaz.

Kalıplaşma ve tek bir kavramı karşılama ölçütleri birlikte aranır.

Yapım ekinin türü, ekten önceki taban ile ekten sonra oluşan sözcüğün türü karşılaştırılarak bulunur.

İsimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil olmak üzere dört temel yön vardır.

Bu adlandırma, ekin biçimini ezberlemekten daha güvenlidir; çünkü benzer sesli ekler farklı görevlerde kullanılabilir.

Aynı ek biçimi görüldüğünde kökün anlamı, sözcüğün yeni anlamı ve sonuç türü birlikte kontrol edilir.

Güvenli çözüm sırası şöyledir: Önce sözcüğün bağlamdaki anlamı belirlenir.

Anlamlı kök bulunur ve isim mi fiil mi olduğu saptanır.

Kökten dışa doğru her yapım eki izlenerek gövdeler kurulur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada

Yapılarına Göre Sözcükler anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Türkçe dersindeki diğer konular

Bu Konunun Sınavdaki Ağırlığı

Yapılarına Göre Sözcükler konusu KPSS Lisans Genel Yetenek düzeyindeki Türkçe dersine bağlıdır. Bu ders için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmadığından burada bir oran yayımlamıyoruz.

Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.

SSS

Sık Sorulan Sorular

Yapılarına Göre Sözcükler, KPSS Lisans Genel Yetenek düzeyindeki Türkçe dersinin konularından biridir. Aynı dersin diğer konularına bu sayfanın altındaki konu listesinden geçebilirsiniz.

Bu sayfada konunun ücretsiz özeti ve anlatımın neredeyse tamamı yer alır; yalnızca kapanış bölümü uygulamaya bırakılmıştır. Sesli anlatım, çevrimdışı indirme ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.

Türkçe dersi için doğrulanmış bir ağırlık verisi bulunmuyor; doğrulanmamış bir oran yayımlamıyoruz. Dersin kapsamını konu listesinden takip edebilirsiniz.

Önce özeti okuyup konunun ne hakkında olduğunu netleştirin, sonra anlatımı baştan sona takip edin. Anlatımı bitirir bitirmez aynı konudan soru çözün: konuyu okumaktan çok, okuduktan hemen sonra hatırlamaya çalışmak kalıcılığı belirler. Bir gün sonra sadece özeti tekrar okumak çoğu konu için yeterli olur.

Türkçe dersi bu sayfadaki konuyla birlikte 201 konu içerir. Tam liste sayfanın altındaki konu bağlantılarında ve dersin kendi sayfasında yer alır; oradan her konunun ücretsiz özetini tek sayfada okuyabilirsiniz.

Türkçe dersindeki diğer konular

Bu ders toplam 201 konu içerir.

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
KPSS Lisans soru çözme rehberi
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et
powered by