Yapılarına Göre Sözcükler Konu Anlatımı

Yapılarına göre sözcükler başlığı, her zaman geniş bir basit, türemiş ve birleşik ezberiyle değil, sözcüğün kök ve ek düzenini doğru okuyarak öğrenilmelidir.

Bu anlatımda merkeze alınması gereken nokta yapım ekidir.

Çünkü yapım eki, eklendiği sözcüğün anlamını ve yapısını değiştirerek yeni bir söz ortaya çıkarır.

Çekim eki ise sözcüğün cümle içindeki görevini kurar; çoğu zaman çokluk, iyelik, hâl, kişi veya zaman gibi bağlantılar sağlar.

Bu ayrım yapılmadan sözcükte yapı sorusu çözülmez.

Sözcükte ek görmek yeterli değildir; ekin ne yaptığı sorulmalıdır.

Bir kelimenin türemiş olup olmadığını anlamanın ilk adımı kökü bulmaktır.

Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır ve sonradan gelen eklerin hangi temel üzerine kurulduğunu gösterir.

Evlilik sözcüğünde hareket noktası ev köküdür.

Ev, isim köküdür; üzerine gelen ekler sözcüğün anlam alanını genişleterek yeni adlar oluşturur.

Bu nedenle sadece son biçime bakmak yerine, kelimenin ek gelmeden önce ne olduğu ve ek geldikten sonra neye dönüştüğü düşünülür.

Kök ile son biçim arasındaki anlam bağı korunmalı, fakat yeni bir söz değeri de ortaya çıkmalıdır.

Yapım ekleri, türetme ekleri olarak düşünülmelidir.

Bu ekler eklendikleri sözcüğün anlamını değiştirir, yapısını değiştirir ve kimi zaman türünü de değiştirebilir.

Tür değişmesi çok belirgin bir işarettir; fakat yapım ekinin tek ölçüsü tür değişikliği değildir.

Bir isimden yine isim yapılabilir, bir fiilden yine fiil yapılabilir.

Önemli olan ekin, sözcüğü yalnız cümleye bağlamakla kalmayıp yeni bir kelime kurmasıdır.

Bu yüzden öğrenirken ek listesini ezberlemekten çok, ekin köke ne kattığını görmek gerekir.

Türkçede kök türü temel olarak isim ve fiil üzerinden düşünülür.

Yapım ekinin ortaya çıkardığı yeni yapı da isim veya fiil olabilir.

Bu mantık dört işlevi doğurur: isimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil.

Bir isim köküne gelip yeni bir isim oluşturan ek isimden isim yapar.

Bir isim köküne gelip fiil oluşturan ek isimden fiil yapar.

Bir fiil köküne gelip isim oluşturan ek fiilden isim yapar.

Bir fiil köküne gelip yeni bir fiil oluşturan ek de fiilden fiil yapar.

Soru yapım ekinin işlevini soruyorsa bakılacak ana şey, ekten önceki kök türü ile ekten sonraki sonuç türüdür.

Bu işlemde en güvenli soru şudur: Ek gelmeden önce sözcük neydi, ek geldikten sonra ne oldu?

Kök isimken sonuç isimse isimden isim yapma ilişkisi vardır.

Kök isimken sonuç fiilse isimden fiil yapma ilişkisi vardır.

Kök fiilken sonuç isimse fiilden isim yapma ilişkisi vardır.

Kök fiilken sonuç fiilse fiilden fiil yapma ilişkisi vardır.

Bu bakış açısı, yapım ekini sesine veya kalıbına göre ezberlemeye göre daha sağlamdır.

Çünkü aynı sese benzeyen ekler farklı görevler üstlenebilir; karar, kökün ve sonucun birlikte okunmasıyla verilir.

Çekim ekiyle yapım ekini ayırmak bu konunun en kritik noktasıdır.

Çekim ekleri, sözcüğün temel anlamını yeni bir kelimeye dönüştürmez; onu cümlede başka sözcüklerle ilişkilendirir.

Evler, evde, evim gibi kullanımlarda ek vardır, fakat ekin görevi yeni bir söz türetmek değil, çokluk, yer veya sahiplik ilişkisi kurmaktır.

Buna karşılık evli, evlilik gibi yapılarda ek, kökten yeni bir söz değeri oluşturur.

Bu nedenle her ekli sözcüğü türemiş saymak yanlıştır.

Önce ekin çekim mi yapım mı olduğu anlaşılmalıdır.

Sorularda bazen bir sözcüğün hem yapım hem çekim eki alıp almadığı sorulur.

Bu durumda sözcükte iki ayrı görev aranır.

Önce yeni kelime kuran yapım eki bulunur; ardından bu türemiş yapı üzerine gelen çekim eki belirlenir.

Örneğin bir kelime önce kökten türeyip sonra çoğul, hâl veya iyelik eki almış olabilir.

Böyle bir yapıda yapım eki sözcüğün gövdesini kurar, çekim eki ise o gövdeyi cümlede kullanıma hazırlar.

Yapım ekinden sonra oluşan biçime gövde denmesi bu yüzden önemlidir.

Gövde, kökün yapım eki almış hâlidir ve yeni ekler için yeni bir başlangıç noktası gibi çalışabilir.

Bir sözcük tek bir yapım ekiyle türeyebilir; kimi sözcüklerde ise gövde başka yapım ekleriyle genişleyebilir.

Böyle durumlarda sözcüğün kuruluşu katmanlıdır.

Yine de çözüm, sondan rastgele ek koparmak değildir.

Kökten başlanır, her ekin anlam ve görev katkısı incelenir.

Eğer ek yeni bir isim veya fiil oluşturuyorsa yapım eki olarak değerlendirilir.

Eğer yalnız cümle bağlantısı kuruyorsa çekim eki olarak kalır.

Türemiş sözcüklerde anlam bağı tamamen kopuk olmamalıdır.

Kök ile türemiş biçim arasında izlenebilir bir ilişki bulunur; fakat bu ilişki, aynı kelimenin sadece cümlede farklı göreve girmesi değildir.

Türetme, yeni bir adlandırma veya yeni bir eylem değeri üretir.

Bu nedenle öğrenci hem anlam değişimini hem yapı değişimini birlikte düşünmelidir.

Yapım ekinin tür değiştirebilmesi önemli bir ipucudur; ancak tür değişmemişse de yeni söz oluşmuş olabilir.

İsimden isim ve fiilden fiil yapan eklerde bu ayrıntı özellikle belirleyicidir.

Bir başka dikkat noktası, yapım ekinin tek başına şekil bilgisinden ibaret görülmemesidir.

Öğrenci bir eki tanısa bile, o ekin bulunduğu sözcükte gerçekten türetme yapıp yapmadığını bağlam içinde sınamalıdır.

Bazı biçimlerde ekler ses bakımından birbirine benzeyebilir; bazı sözcüklerde kök sanılan parça gerçek kök olmayabilir.

Bu yüzden karar verirken kökün anlamı, ekten sonra oluşan sözcüğün anlamı ve ortaya çıkan tür birlikte değerlendirilir.

Yapı çalışması, kök bilgisini ek bilgisiyle birleştirdiğinde güvenilir hâle gelir.

Sınavda çözüm yöntemi kısa ve düzenli olmalıdır.

Önce sözcüğün anlamlı en küçük kökü bulunur.

Sonra kökün isim mi fiil mi olduğu belirlenir.

Ardından gelen ekin yeni bir isim veya fiil ortaya çıkarıp çıkarmadığı kontrol edilir.

Yapım eki varsa türemiş yapı ya da gövde oluşur.