Çekim Ekleri Konu Anlatımı

Çekim ekleri, ekler konusu içinde yapım ekleriyle birlikte düşünülür; fakat görevleri aynı değildir.

Yapım eki, eklendiği sözcükten yeni bir sözcük oluşturabilir, kimi zaman sözcüğün türünü de değiştirebilir.

İsimden isim, isimden fiil, fiilden fiil veya fiilden isim yapması bu üretme gücünü gösterir.

Çekim eki ise böyle davranmaz.

Eklendiği sözcüğün temel anlamını, yapısını ve türünü değiştirmeden onu cümlede kullanılabilir hâle getirir, başka sözcüklerle bağ kurmasını sağlar.

Bu nedenle bir sözcük ek aldı diye hemen türemiş sayılmaz.

Önce ekin yeni bir sözlük anlamı mı kurduğuna, yoksa sözcüğü cümlede göreve mi bağladığına bakılır.

Aynı kök üzerine gelen iki farklı ekten biri sözcüğü bambaşka bir kavrama taşıyabilirken, diğeri yalnız o sözcüğün cümledeki yerini belirleyebilir.

Çekim eklerinin sınırı bu ikinci görevde başlar.

Çekim ekleri iki ana yönden izlenir: isim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri.

Fiillere gelen çekim ekleri, hareketin ne zaman gerçekleştiğini ve kim tarafından yapıldığını gösteren görevler üstlenir.

Bu bilgi çekim ekinin genel mantığını anlamak için önemlidir; çünkü fiilde de isimde de çekim ekinin amacı yeni bir sözcük üretmek değil, sözcüğü kullanıma sokmaktır.

İsim çekim ekleri ise hareket bildirmeyen, tek başına anlamlı ad soylu sözcüklere gelir.

İsim bu ekleri aldığında yine isim olarak kalır; anlamında, türünde ve yapısında köklü bir değişiklik olmaz.

Değişen şey, ismin cümlede hangi ilişkiyle yer aldığıdır.

Bu yüzden sözcük türleri çalışılırken ekler bilgisi de zihinde tutulmalıdır.

Bir sözcüğün isim olup olmadığını anlamak kadar, isimse hangi çekim ekleriyle hangi göreve bağlandığını görmek de gerekir.

İsim çekim eklerinde ilk dikkat edilecek kategori çokluk ekidir.

Çokluk eki, bir varlığın tek değil en az iki olarak düşünüldüğünü gösterir.

Bir isim çokluk eki aldığında artık birden fazla varlığı anlatır; fakat isim olma özelliğini kaybetmez.

Örneğin bir adın çoğul biçimi hâlâ addır.

Burada öğrenciyi yanıltan nokta, ekin sözcüğün görünüşünü değiştirmesidir.

Görünüş değiştiği için sözcüğün yapım eki almış gibi düşünülmesi yanlıştır.

Çokluk eki yeni bir kavram üretmez; yalnız sayı bakımından çoğalma bilgisi verir ve sözcüğü cümlede bu hâliyle kullanıma hazırlar.

Bu nedenle çokluk eki görüldüğünde ilk soru, sözcüğün tür değiştirmesi değil, sayıca çoğalma ilişkisinin kurulup kurulmadığı olmalıdır.

Hâl ya da durum ekleri, ismin cümledeki yönünü ve ilişkisini gösterir.

Bir isim belirtme, yönelme, bulunma veya ayrılma gibi görevlerle başka sözcüklere bağlanabilir.

Bu ekler de ismi isim olmaktan çıkarmaz.

Sözcük cümlede nesne olabilir, bir yere yönelme bildirebilir, bir yerde bulunma ilişkisi kurabilir veya bir yerden ayrılma anlamı taşıyabilir.

Önemli olan, ekin her kullanımda aynı ezber etiketle okunmamasıdır.

Aynı biçim, bağlama göre farklı bir ilişki içinde değerlendirilebilir.

Bu yüzden çekim eki sorusunda yalnız ekin sesine bakmak yeterli olmaz; ekin cümlede hangi görevi kurduğu da okunur.

Hâl ekleri özellikle cümlenin fiiliyle veya başka bir isimle kurulan bağı görünür kılar.

Sözcüğün cümlede hangi soruya cevap verdiği ve hangi unsura bağlandığı bu nedenle birlikte değerlendirilir.

İlgi eki, isim çekim ekleri içinde tamlayan ilişkisini kurar.

Bir varlığın başka bir varlıkla aitlik veya bağlantı ilişkisi içinde düşünüldüğünü gösterir.

Geleneksel biçimleri nın, nin, nun, nün veya ünlüyle biten yapılarda ın, in, un, ün olarak görülebilir.

Bu ek geldiğinde sözcük yine isimdir; fakat artık bir tamlamanın tamlayan tarafında görev alır.

Mesela bir varlığın sesi, rengi, parçası ya da özelliği anlatılırken ilk isim çoğu zaman ilgi ekiyle bağlanır.

Buradaki ölçüt, sözcüğün yeni bir anlam kazanması değil, ikinci isimle ilişki kurmasıdır.

Tamlayan görevi, sözcüğü tek başına bırakmaz; onu ardından gelen veya zihinde tamamlanan başka bir isimle birlikte düşündürür.

Bu yüzden ilgi eki, çekim eklerinin cümle içi bağ kurma görevini en açık gösteren örneklerden biridir.

İyelik eki, tamlanan ve sahiplik ilişkisini gösteren diğer önemli isim çekim ekidir.

Bir nesnenin kime veya neye ait olduğunu sezdirir; aynı zamanda isim tamlamasının ikinci unsurunda tamlanan görevini kurabilir.

Üçüncü tekil iyelikte sık görülen sı, si, su, sü biçimleri bu ilişkinin belirgin örnekleridir.

Bir tamlamada ilk sözcük ilgi ekiyle tamlayan olurken, ikinci sözcük iyelik ekiyle tamlanan olabilir.

Bu yapı kurulunca iki isim birlikte anlamlı bir bütün oluşturur.

Yine de iki sözcüğün türü değişmez; her ikisi de isim çizgisinde kalır, yalnız aralarındaki görev bağı açık hâle gelir.

İyelik ekini yalnız sahiplik diye dar okumamak gerekir; tamlanan görevinde, isim tamlamasının kurulmasını sağlayan işaretlerden biri olarak da değerlendirilir.

Çekim eklerini doğru okumak için isim tamlaması bağlantısı özellikle önemlidir.

Tamlayan eki alan sözcük, tamlama içinde neyin kime veya neye bağlı olduğunu gösterir.

İyelik eki alan sözcük ise bu bağın üzerinde toplandığı tamlananı gösterir.

Bazı örneklerde ayrılma eki gibi görünen bir biçim, çıkma veya uzaklaşma anlamından çok ilgi ilişkisi içinde değerlendirilebilir.

Bu nedenle bağlam dışı biçim ezberi yanıltır.

Cümlede sözcüğün hangi soruya cevap verdiği, hangi sözcükle bağlandığı ve hâlâ isim olarak kalıp kalmadığı birlikte kontrol edilmelidir.

Aynı sözcüğün çokluk, ilgi ve durum eki gibi birden fazla çekim eki alması da mümkündür.

Bu durumda her ek ayrı ayrı yeni sözcük üretmez; her biri cümlede başka bir ilişki katmanı kurar.

Yapım eki ile çekim eki ayrımının pratik ölçüsü şudur: Ekten sonra yeni bir sözcük mü doğdu, yoksa aynı sözcük cümlede başka bir göreve mi bağlandı?

Yeni sözcük doğuyorsa yapım eki düşünülür.

Sözcük anlam, yapı ve tür bakımından aynı çizgide kalıyor; yalnız çokluk, durum, tamlayan, tamlanan veya sahiplik ilişkisi kazanıyorsa çekim eki düşünülür.

Bu ayrım, özellikle çokluk ve hâl eklerinde önem kazanır; çünkü bu ekler sözcüğün biçimini belirgin değiştirir ama onu türetmez.

Soru çözümünde önce kök ya da gövde belirlenir, sonra ekin sözcüğü üretip üretmediği denetlenir.

Ardından ekin cümlede hangi bağı kurduğu sorulur.

Böylece biçim, görevden koparılmadan değerlendirilmiş olur.